Longitudinal, Sagittal ve Transvers Eksenler

Açılış

Düzlemleri kurduk. Şimdi ikinci geometrik kavrama geçiyoruz: eksen.

Aradaki fark tek bir cümlede: düzlem bir yüzeydir, eksen bir çizgidir. Düzlem bedeni keser; eksen etrafında bir şey döner.

Ve bu ikisinin arasında, bir sonraki dersin tamamını oluşturacak bir ilişki var. Bu ders o ilişkinin ilk yarısını — eksenlerin kendisini — kuruyor.

Bir kapıyı düşün. Kapının açıldığı alan bir düzlemdir; menteşe bir eksendir. Kapı düzlemde hareket eder, menteşe etrafında döner.

Bu derste ne olacak

Üç ekseni tanımlayacağız. Sonra her birinin bedende nereden geçtiğini ve hangi hareketleri taşıdığını göreceğiz. Ardından eksenlerin sabit olmadığını — eklemle birlikte hareket ettiklerini — ele alacağız. Son olarak bir eklemin kaç eksene sahip olabileceğine bakacağız.

Sıfır noktası

Üç ana eksen, üç ana düzlemle aynı yönleri kullanır ama farklı işler yapar:

Üçü birbirine diktir — tıpkı üç düzlem gibi. Ama bir eksen bir çizgi olduğu için, bir noktadan geçmesi gerekir. O nokta, hareketin gerçekleştiği eklemdir.

Mekanizma

Eksen nereden geçer

Bu, en çok atlanan ve en pratik nokta.

Bir eksen bedende havada durmaz; hareket eden eklemin içinden geçer. Aynı eksen türü, farklı eklemlerde farklı yerlerden geçer.

Örneğin transvers eksen:

• Omuzda, omuz ekleminin içinden geçer.
• Dirsekte, dirsek ekleminin içinden.
• Dizde, diz ekleminin içinden.

Üçü de transvers eksendir — yönleri aynıdır — ama üç farklı yerden geçerler.

Bunun pratik sonucu: bir hareketi tarif ederken hem eksenin yönünü hem hangi eklemden geçtiğini söylemek gerekir. "Transvers eksen etrafında" ifadesi tek başına eksiktir.

Longitudinal eksen ve taşıdığı hareketler

Baştan ayağa uzanan dikey çizgi. Bir uzuv için, o uzvun kendi uzunluğu boyunca uzanan çizgi.

Bu eksen etrafındaki hareketler dönme hareketleridir:

• Başın sağa sola çevrilmesi.
• Gövdenin kendi etrafında dönmesi.
• Kolun kendi ekseni etrafında dönmesi (içe ve dışa dönme).
• Ön kolun dönmesi — Ders 01-10'da ayrıntısıyla gördüğümüz hareket.
• Bacağın içe ve dışa dönmesi.

Ortak yanı: yapı yer değiştirmez, kendi ekseni etrafında burulur.

Transvers eksen ve taşıdığı hareketler

Bir yandan diğer yana uzanan yatay çizgi.

Bu eksen etrafındaki hareketler öne ve arkaya olan hareketlerdir:

• Başın öne eğilmesi ve arkaya atılması.
• Gövdenin öne eğilmesi ve doğrulması.
• Kolun öne kaldırılması ve arkaya götürülmesi.
• Dirseğin bükülmesi ve düzelmesi.
• Dizin bükülmesi ve düzelmesi.
• Ayak bileğinin yukarı ve aşağı hareketi.

Bu, bedendeki en yaygın hareket ailesidir — çoğu eklem en azından bu ekseni taşır.

Sagittal eksen ve taşıdığı hareketler

Önden arkaya uzanan yatay çizgi.

Bu eksen etrafındaki hareketler yana olan hareketlerdir:

• Başın omza doğru yatırılması.
• Gövdenin yana eğilmesi.
• Kolun yana kaldırılması ve indirilmesi.
• Bacağın yana açılması ve kapatılması.
• Parmakların açılıp kapanması.

Bu hareketler, Ders 01-17'deki medial–lateral ekseninde gerçekleşir: orta hattan uzaklaşma ve yaklaşma.

Eksenler sabit değildir

Şimdi ileri düzey ama önemli bir nokta.

Şimdiye kadar eksenleri sabit çizgiler gibi anlattık. Gerçekte çoğu eklemde eksen, hareket sırasında kayar.

Sebebi eklem yüzeylerinin geometrisidir. Bir eklem, mükemmel bir menteşe gibi tek bir sabit çizgi etrafında dönmez; eklem yüzleri birbiri üzerinde hem döner hem kayar. Bu, dönme merkezinin hareket boyunca yer değiştirmesi demektir.

Bunun iki pratik sonucu var:

1. Ölçüm yaklaşıktır. Bir eklemin hareket açısı ölçülürken sabit bir merkez varsayılır; gerçekte merkez kaymıştır. Ölçüm yine kullanışlıdır ama kesin değildir — Ders 00-22'deki dil ölçeği burada da geçerli.

2. Bazı hareketler saf değildir. Bir eklem tek bir eksende hareket ediyor görünse bile, çoğu zaman küçük bir dönme bileşeni de taşır. Diz ekleminin bükülürken hafifçe dönmesi bunun klasik örneğidir.

Kurs 07 bu konuyu ayrıntısıyla ele alacak.

Bir eklem kaç eksene sahip olabilir

Eklemler taşıdıkları eksen sayısına göre sınıflandırılır ve bu, doğrudan hareket kapasitesini belirler.

Tek eksenli. Yalnız bir eksende hareket eder. Dirsek ve parmak eklemleri bu gruba yakındır: ağırlıkla tek bir eksende bükülüp düzelirler.

İki eksenli. İki eksende hareket eder. El bileği bu gruba girer: hem öne–arkaya hem yana hareket edebilir, ama kendi ekseni etrafında dönemez.

Üç eksenli. Üç eksende de hareket eder. Omuz ve kalça bu gruptadır: öne–arkaya, yana ve kendi ekseni etrafında.

Örüntü şu: eksen sayısı arttıkça hareket serbestliği artar, kararlılık azalır. Omuz en serbest eklemdir ve aynı zamanda en kolay çıkan eklemdir. Bu, anatomideki en tekrar eden takaslardan biri — Kurs 07'nin ana teması.

Kendin dene

Toparlayalım

• Düzlem bir yüzeydir, eksen bir çizgidir; düzlem keser, eksen etrafında dönülür.
• Üç eksen: longitudinal (dikey), sagittal (önden arkaya), transvers (yandan yana). Üçü birbirine diktir.
• Bir eksen havada durmaz; hareket eden eklemin içinden geçer. Aynı eksen türü farklı eklemlerde farklı yerden geçer.
• Longitudinal eksen dönme hareketlerini, transvers eksen öne–arkaya hareketleri, sagittal eksen yana hareketleri taşır.
• Eksenler sabit değildir; çoğu eklemde hareket sırasında kayar. Bu yüzden açı ölçümleri yaklaşıktır ve saf hareket nadirdir.
• Eklemler taşıdıkları eksen sayısına göre tek, iki ya da üç eksenlidir.
• Eksen sayısı arttıkça serbestlik artar, kararlılık azalır.

Bir sonraki derste bu bölümün düğüm noktasına geliyoruz: bir hareket bir düzlemde gerçekleşir ama o düzleme DİK bir eksen etrafında döner.