Lenfatik Sistem Nedir?

Açılış

Kan kapillerlerden geçerken sıvısının bir kısmı damar duvarından dokuların arasına süzülür. Bu sıvı hücrelere besin ve oksijen taşır, sonra büyük bölümü yeniden kapillerlere ve venüllere döner. Ama geri dönmeyen bir kısım kalır; içinde damardan kaçmış proteinler, dokuların arasına girmiş mikroplar ve hücre artıkları bulunur. Bu artan sıvıyı, kan damarlarının yanında uzanan ayrı bir damar ağı toplar ve kana geri taşır. Bu ağa lenfatik sistem, içinde akan sıvıya da lenf denir.

Bu sıvı toplanmasaydı ne olurdu? Lenf damarları kanı değil de dokuların arasındaki sıvıyı nereden ve nasıl alır, sonunda nereye bırakır? Ve bu ağ neden yolunun üzerinde küçük düğümlerden geçer?

Bu derste ne olacak

Önce kapillerlerden süzülen sıvının neden tamamen geri dönmediğini ve geride kalan sıvının lenfe nasıl dönüştüğünü göreceğiz. Sonra lenfin kör uçlu kapillerlerden başlayıp toplayıcı damarlar, lenf düğümleri ve büyük kanallar üzerinden venlere ulaştığı yolu genel hatlarıyla izleyeceğiz. Ardından lenfatik sistemin üç görevini ele alacağız: sıvı ve proteinin geri dönüşü, bağırsakta yağların taşınması ve bağışıklık denetimi. Son olarak bu yolun bir yerde kesilmesi durumunda neler olduğunu göreceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Sıvı neden tamamen geri dönmez

Kan kapillerlerinin arter tarafında, damar içindeki basınç sıvıyı dışarı iter. Kanın içindeki proteinler ise sıvıyı damara geri çeker, çünkü bu proteinler damar duvarından kolay geçemez ve suyu kendi taraflarına çekerler. İki kuvvetin dengesi, sıvının bir kısmının dokulara süzülmesine ve büyük bölümünün kapillerlere ve venüllere geri dönmesine yol açar.

Bu denge kusursuz değildir. Her gün süzülen sıvının bir kısmı, günde birkaç litreye varan bir hacim, damarlara geri dönmez. Üstelik kapiller duvarından az da olsa protein sızar ve bu proteinler kan damarına geri giremez. Lenfatik sistem hem bu fazla sıvıyı hem de sızan proteinleri toplar. Bu olmasaydı dokularda sıvı birikir, şişlik gelişir ve kanın hacmi giderek azalırdı.

Lenfin yolu: kör uçtan vene

Lenf damarları, kan kapillerlerinin arasında bir ucu kapalı, eldiven parmağı gibi başlayan ince kanallarla başlar. Bu kapillerlerin duvarı kan kapillerlerininkinden daha geçirgendir. Dokuların arasındaki sıvı, proteinler, hücre artıkları ve mikroplar bu duvardan içeri girer; ama bir kez girdikten sonra geri çıkamaz.

Lenf kapillerleri birleşerek daha kalın toplayıcı damarları oluşturur. Bu damarların içinde, Ders 09-14'te venlerde gördüğümüze benzer kapakçıklar bulunur ve lenfin yalnızca kalbe doğru akmasına izin verir. Toplayıcı damarlar yol boyunca bir ya da daha çok lenf düğümünden geçer. Düğümlerden çıkan damarlar birleşerek lenf gövdelerini, gövdeler de iki büyük kanalı oluşturur.

Bu iki kanalın büyüğü ductus thoracicus'tur. Karnın üst kısmında, genellikle birinci ve ikinci bel omurları hizasında, genişlemiş bir kese biçimindeki başlangıcından, cisterna chyli'den çıkar ve aortun yanında göğüs boşluğunda yukarı çıkar. Bacakların, karnın, göğsün sol yarısının, sol kolun ve başın ve boynun sol yarısının lenfini toplar. Sağ kol, başın ve boynun sağ yarısı ve göğsün sağ yarısının lenfi ise daha kısa olan sağ lenf kanalına gider. İki kanal da kendi tarafındaki, Ders 09-23'te gördüğümüz ven açısına, iç şah damarı ile köprücük altı veninin birleştiği yere açılır. Lenf böylece yeniden kana katılır.

Lenfatik sistemin kalp gibi merkezi bir pompası yoktur. Lenfi ilerleten güçler toplayıcı damarların duvarındaki düz kasların kendi kasılmaları, çevredeki iskelet kaslarının damarları sıkıştırması, soluk alırken göğüs içi basıncın düşmesi ve yakındaki arterlerin atımıdır. Kapakçıklar bu güçlerin hepsini tek yöne çevirir.

Üç görev

Birinci görev, dokulardan kaçan sıvıyı ve proteinleri kana geri taşımaktır. İkinci görev ince bağırsaktadır. Bağırsak tüylerinin her birinin ortasında vas chyliferum denen bir lenf kapilleri bulunur. Emilen yağlar kan kapillerlerine değil, bu lenf kapillerine girer; çünkü yağlar bağırsak hücrelerinde protein kılıflı büyük damlacıklar, şilomikronlar hâlinde paketlenir ve bu damlacıklar kan kapillerlerinin duvarından geçemeyecek kadar büyüktür. Yağlı bir yemekten sonra bağırsaktan gelen lenf bu yüzden süt gibi beyaz görünür ve chylus adını alır.

Üçüncü görev bağışıklık denetimidir. Dokulara giren mikroplar ve yabancı maddeler lenfle birlikte taşınır ve kana ulaşmadan önce en az bir lenf düğümünden geçer. Düğümlerde bekleyen bağışıklık hücreleri bu maddeleri tanır ve bir bağışıklık yanıtı başlatır. Boğaz enfeksiyonunda boyundaki düğümlerin şişip ağrımasının nedeni budur: düğüm, o bölgeden gelen lenfin içindeki mikroplara karşı çalışmaktadır.

Yol kesildiğinde

Lenf yolu bir bölgede kesildiğinde ya da tıkandığında o bölgede sıvı ve protein birikir. Bu duruma lenfödem denir. Meme kanseri ameliyatında koltuk altı lenf düğümlerinin çıkarılması ya da bu bölgeye ışın tedavisi uygulanması, bazı hastalarda aynı taraftaki kolda kalıcı bir şişliğe yol açabilir. Tropikal bölgelerde bazı parazit kurtların lenf damarlarını tıkamasıyla gelişen fil hastalığında bacaklar aşırı büyüklüğe ulaşabilir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Kapillerlerden süzülen sıvının büyük bölümü kana geri döner; geri dönmeyen sıvıyı ve sızan proteinleri lenfatik sistem toplar.
• Lenf, bir ucu kapalı lenf kapillerlerinde başlar; bu kapillerlere giren sıvı geri çıkamaz.
• Lenf kapillerleri toplayıcı damarlara, bunlar lenf düğümlerine ve oradan lenf gövdelerine ve iki büyük kanala ulaşır.
• Ductus thoracicus bedenin lenfinin büyük bölümünü, sağ lenf kanalı sağ üst çeyreğin lenfini toplar; ikisi de ven açısına açılır.
• Lenfatik sistemin merkezi bir pompası yoktur; kapakçıklar, damar duvarı düz kası, iskelet kasları, soluk alma ve arter atımı lenfi ilerletir.
• İnce bağırsakta yağlar şilomikronlar hâlinde lenf kapillerlerine girer ve chylus adını alan beyaz lenfi oluşturur.
• Lenf düğümleri mikropları süzer ve bağışıklık yanıtını başlatır; yolun kesilmesi lenfödeme yol açar.

Bu derste lenf kapillerlerinin bir ucu kapalı olduğunu ve içeri giren sıvının geri çıkamadığını söyledik, ama bunun nasıl olduğunu açıklamadık. Kör uçlu bir kanalın hem sıvıyı içeri alıp hem de dışarı kaçırmaması özel bir duvar yapısı gerektirir. Bir sonraki derste lenf kapillerlerinin bu giriş düzeneğini ve toplayıcı damarlardaki kapakçıklarla kas halkalarını göreceğiz. Lenf Kapilleri ve Toplayıcı Damarlar.