Kurs 04 Genel Tekrarı

Açılış

İkinci sınıf tıp öğrencileri, kadavra salonunda göğüs boşluğunu açtıkları gün öğretim üyesinin verdiği küçük bir görevle karşılaşır: yetişkin bir bedende, bu bedenin bir zamanlar embriyo olduğunu gösteren beş iz bulmaları gerekmektedir. Bir öğrenci kalbin sağ kulakçığının iç duvarında, parmak ucu büyüklüğünde, ince zarlı bir çukur bulur. Bir başkası büyük atardamar kemerinin altında, akciğer atardamarına uzanan kısa ve sert bir bağ ile bu bağın çevresinden dolanıp yukarı dönen ince bir sinir gösterir. Bir öğrenci diyaframa giden sinirin boyundan başlayıp bütün göğüs boşluğunu geçerek aşağı indiğini izler. Karın duvarının iç yüzünde, göbekten karaciğere uzanan yuvarlak bir bağ bulunur. Son olarak bir omurlar arası diskin kesitinde, ortadaki jöle kıvamlı çekirdek gösterilir. Öğretim üyesi beş izin her birinin farklı bir haftanın kaydı olduğunu, ama beşini birden açıklayan kuralların sayısının bundan az olduğunu söyler.

Bu kurs boyunca gördüğümüz olayların ardında hangi kurallar tekrar tekrar karşımıza çıktı? Yetişkin bedenindeki izler bu kuralları nasıl gösterir? Ve bu kurallar, kurs boyunca öğrendiğimiz tarih ve adların ötesinde neyi kalıcı kılar?

Bu derste ne olacak

Önce bu kursun olayları değil kuralları öğrettiğini, bu yüzden tekrarın olayları sıralamak yerine kuralları toplamak olduğunu kuracağız. Sonra kurs boyunca farklı bölümlerde farklı biçimlerde karşımıza çıkan kuralları tek tek ele alacağız. Ardından bu kuralları açılıştaki beş izle sınayacağız. Son olarak hepsini tek bir cümlede birleştirmeye çalışacağız.

Sıfır noktası

Mekanizma

Olaylar değil kurallar

Bu kurs tek bir hücreden başladı ve bir bedene vardı. Bu yolda yüzlerce olay gördük: döllenme, tutunma, üç tabakanın kurulması, sinir borusunun kapanması, katlanma, plasentanın kurulması, doğumda dolaşımın değişmesi. Olayların sırasını ezberlemek mümkündür, ama bu ezber kısa sürede dağılır. Kalıcı olan, bu olayları üreten kurallardır. Kurs boyunca bir soruyu tekrar tekrar sorduk: bu yapı neden böyle? Cevap her seferinde birkaç kuraldan birine dayandı.

Erken olan, sonrakinin zeminidir

Gelişim birbirine bağlı adımlardan oluşur ve her adım öncekinin üzerine kurulur. Notokord sinir borusunun yerini, sinir borusu omurların kemerlerini, kalp ve damarlar bütün organların büyümesini belirler. Bu yüzden erken bir halkadaki sapma sonraki halkalara taşınır; kapanmamış bir sinir borusu kapanamayan omur kemerlerine, küçük kalan bir alt çene kaynaşamayan bir damağa yol açar. Aynı kural, kritik dönemlerin neden gelişimin başında yoğunlaştığını da açıklar.

Yapı yerinde durur, ilişki değişir

Gelişimde bir yapının bugünkü yeri çoğu zaman doğduğu yer değildir, ama yapı çoğunlukla "yürümez". Diyafram boyun hizasında kurulur ve gövde büyüdükçe aşağıda kalır; siniri boyundan gelir. Plasenta tutunduğu yerden ayrılmaz; altındaki rahim duvarı uzar. Organların damarları onlarla birlikte gider ve gelişimdeki bölgelerini gösterir. Yetişkinde bir yapının nerede durduğu, gelişimde nerede doğduğunu ve çevresinin nasıl büyüdüğünü birlikte okumayı gerektirir.

Geçicilik bir tasarım özelliğidir

Gelişimin pek çok yapısı belirli bir işi yapmak için kurulur ve işi bitince kaybolur ya da başka bir işe geçer. İlkel çizgi, notokord, besin kesesi, plasenta ve fetal dolaşımın kestirme yolları böyledir. Kapanması gereken bir yapı kapanabilir olarak kurulur: kulakçıklar arasındaki geçit tek yönlü bir kapaktır, atardamarlar arasındaki kanalın kaslı bir duvarı vardır. Geçici yapıların izleri yetişkinde kalır; bunlar gelişimin kayıtlarıdır.

Sistem komutla değil koşulla çalışır

Gelişimde kararları veren bir merkez yoktur. Hücreler bulundukları yerde aldıkları işaretleri okur ve eşiklere göre karar verir. Doğumda fetal kestirme yollar bir komutla değil, ilk nefesin ve kordonun kesilmesinin değiştirdiği basınçlarla kapanır. Katlanma bir kuvvetle değil, farklı bölgelerin farklı hızlarda büyümesiyle gerçekleşir. Koşul değiştiğinde yapı kendi yapısının söylediğini yapar.

Gözlem tek adımda mekanizma vermez

Bir bulgunun görünümü, ona hangi yoldan gelindiğini söylemez. Aynı çarpık ayak bir deformasyonun da bir malformasyonun sonucunun da ürünü olabilir. Bir bebekteki bulgu sayısı olay sayısını göstermez. Bir etkenin üç koşulu karşılaması onun neden olduğunu kanıtlamaz. Kurs boyunca her gözlemi bir öngörüyle sınadık: kapanma ortadan uçlara ilerliyorsa, kapanmadan kalan yerler uçlar olmalıdır; bu öngörü hem sinir borusunda hem karın duvarında doğru çıktı.

Ad sorgulanır, kapsam söylenir

Bir yapının adı her zaman işini anlatmaz. Kulakçıklar arasındaki "oval delik" bir delik değil bir kapaktır; plasentadaki "bariyer"in asıl işi geçirmektir; "teratojen" bir madde sınıfını değil bir ilişkiyi adlandırır. Her kavramın kapsamı da söylenir: anatomi bir sürecin nasıl işlediğini açıklar, belirli bir kişide neyin olduğuna ve ne yapılacağına tek başına karar vermez.

Kuralları izlerle sınamak

Açılıştaki beş iz bu kuralları sınamak için kullanılabilir. Sağ kulakçıktaki çukur, fossa ovalis, bir zamanlar kanı sağdan sola geçiren kapağın yeridir; geçicilik ve koşulla kapanma kurallarının izidir. Büyük atardamar kemerinin altındaki bağ, ligamentum arteriosum, akciğerleri atlayan kanalın kalıntısıdır; çevresinden dolanan gırtlak siniri, damarlar aşağı inerken sinirin takılı kaldığını, yani yapının yerinde durup ilişkinin değiştiğini gösterir. Diyaframın siniri, nervus phrenicus, boyundan çıkar, çünkü diyafram boyun hizasında kurulmuş ve gövde büyüdükçe aşağıda kalmıştır. Göbekten karaciğere uzanan bağ, ligamentum teres hepatis, plasentadan kan getiren toplardamarın izidir. Diskin ortasındaki çekirdek, nucleus pulposus, Ders 04-24'te gördüğümüz gibi omurganın ekseni olan notokordun kalıntısıdır; erken olanın sonrakinin zemini olduğunu gösterir.

Beş iz, beş farklı haftanın kaydıdır; ama hepsini birkaç kural açıklar. Kursun asıl kazancı budur: yeni bir iz görüldüğünde, onu ezberlenmiş bir listeden değil, bu kurallardan okuyabilmek.

Tek bir cümlede

Kuralları birleştiren tek bir cümle kurulabilir: beden, bir merkezin komutlarıyla değil, birbirine bağlı adımların yerel koşullara verdiği yanıtlarla, geçici yapıların üzerine kurulur ve bu sürecin izlerini taşır. Bu cümle yetişkin anatomiyi bir ezber listesi olmaktan çıkarır ve onu bir geçmişin okunabilir kaydına çevirir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Kurs olayları değil kuralları öğretti; tekrar, kuralları toplamaktır.
• Erken olan sonrakinin zeminidir; erken bir halkadaki sapma sonraki halkalara taşınır.
• Yapılar çoğunlukla yürümez; çevreleri büyür ve ilişkileri değişir.
• Geçicilik bir tasarım özelliğidir; geçici yapılar kapanabilir olarak kurulur ve iz bırakır.
• Sistem komutla değil koşulla çalışır; hücreler yerel işaretleri eşiklerle okur.
• Gözlem tek adımda mekanizma vermez; görünüm köken değildir, bulgu sayısı olay sayısı değildir.
• Adlar sorgulanır, kapsam söylenir; anatomi süreci açıklar, kişiye karar vermez.
• Fossa ovalis, ligamentum arteriosum, nervus phrenicus, ligamentum teres hepatis ve nucleus pulposus bu kuralların yetişkindeki kayıtlarıdır.

Bu derste kursun kurallarını bir araya topladık. Bir sonraki derste bu kuralları bir sınavla deneyeceğiz: sınav hangi yapının hangi haftada kurulduğunu sormayacak; bunun yerine hangi yapının hangisinden önce kurulduğunu, hangi durumun hiç olamayacağını ve bir gözlemin ne söylediğini soracak, ve her yanlış cevabın hangi kuralın kaçırıldığını gösterdiğini göreceğiz. Embriyoloji Zaman Çizelgesi Sınavı.