Konverjan ve Sirküler Kaslar

Açılış

Göğsün önünü kaplayan büyük göğüs kası, musculus pectoralis major, köprücük kemiğinden, göğüs kemiğinden ve üst kaburga kıkırdaklarından geniş bir alanda başlar. Lifleri bir yelpazenin çubukları gibi dışa doğru toplanır ve üst kol kemiğinin önüne tek bir yassı tendonla tutunur. Bu tür kaslara yelpaze biçimli ya da konverjan kaslar denir. Gözün çevresindeki kas, musculus orbicularis oculi, ise hiçbir kemiğe iki ucundan tutunmaz; lifleri göz açıklığının çevresinde bir halka oluşturur. Bu tür kaslara halka biçimli ya da sirküler kaslar denir. İki aile de, Ders 08-07'de gördüğümüz paralel kaslardan farklı olarak, liflerini tek bir doğrultuda dizmez.

Geniş bir alandan başlayıp tek bir noktada toplanan bir kas, farklı bölümleriyle farklı hareketler yapabilir mi? Şakağındaki kas dişlerini sıktığında neden sertleşir? Ve iki ucu olmayan bir halka kas neyi çeker?

Bu derste ne olacak

Önce yelpaze biçimli kasları iki adlandırılmış örnek üzerinden tanıyacağız: göğsün önündeki büyük göğüs kası ve şakaktaki çiğneme kası. Sonra bu kasların farklı bölümlerinin, liflerinin yönüne göre nasıl farklı hareketler yaptığını göreceğiz. Ardından halka biçimli kasları, göz ve ağız çevresindeki örneklerle ele alacağız. Son olarak bu halka kasların neye tutunduğunu ve sinirleri zedelendiğinde ne olduğunu inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Yelpazeden tek noktaya

Musculus pectoralis major'un lifleri üç bölgeden başlar: köprücük kemiğinin iç yarısından gelen köprücük bölümü, göğüs kemiği ve üst altı kaburga kıkırdağından gelen göğüs–kaburga bölümü ve karın kasının kılıfından gelen küçük bir karın bölümü. Bu lifler dışa doğru toplanır ve üst kol kemiğinin önündeki oluğun dış kenarına tutunan, iki katlı ve kıvrılmış bir tendon oluşturur. Kıvrılma yüzünden en aşağıdan gelen lifler tendonun en yukarısına tutunur.

Yelpaze biçiminin sonucu, kasın farklı bölümlerinin farklı yönlerde çekmesidir. Bütün kas birlikte kasıldığında kolu gövdeye yaklaştırır ve içe döndürür. Yalnız köprücük bölümü kasıldığında kolu öne doğru kaldırır; göğüs–kaburga bölümü ise öne kaldırılmış kolu aşağı ve geriye indirir. Sinir sistemi kasın hangi bölümünü uyardığına göre, tek bir kastan farklı hareketler elde eder.

Şakak kası

Şakağın altında, kafatasının yan yüzündeki çukurda başka bir yelpaze biçimli kas yatar: musculus temporalis. Lifleri geniş bir alandan başlar, aşağıya doğru toplanır ve elmacık kemiğinin kemerinin altından geçerek alt çenenin kuronoid çıkıntısına tutunur. Ön lifleri neredeyse dikey, arka lifleri ise neredeyse yatay uzanır.

Bu yönler kasın iki işini belirler. Dikey ön lifler alt çeneyi yukarı kaldırır ve dişlerin birbirine kapanmasını sağlar. Yatay arka lifler ise öne kaymış alt çeneyi geriye çeker. Dişlerini sıktığında şakağında hissettiğin sertleşme, bu kasın ön liflerinin kasılmasıdır.

Halka kaslar

Musculus orbicularis oculi, göz kapaklarının içinde ve göz çukurunun kenarı çevresinde halka oluşturur. İki ana bölümü vardır. Göz kapaklarının içindeki ince kapak bölümü, göz kırparken ve uyurken kapakları hafifçe kapatır. Göz çukurunun kenarını saran kalın göz çukuru bölümü ise gözü sıkıca yumduğunda kasılır; alnın ve yanağın derisini göze doğru çeker ve göz köşesinde kırışıklıklar oluşturur. Ağzın çevresindeki musculus orbicularis oris dudakları kapatır ve büzer.

Halka kasların iki ayrı kemiğe tutunan uçları yoktur, ama tamamen serbest de değildirler. Liflerinin bir kısmı kemiğe ya da bağlara tutunur; musculus orbicularis oculi'nin kapak bölümü göz kapaklarının iç ve dış köşelerindeki bağlara bağlanır. Liflerin önemli bir kısmı ise doğrudan deriye tutunur. Bu kaslar kasıldığında halka daralır ve deriyi kendine doğru çeker. Yüz kaslarının deriye tutunması, yüz ifadelerinin deri üzerinde görünmesini sağlar.

Klinik bağ: yüz sinirinin felci

Yüzdeki halka kasları ve öteki mimik kaslarını yüz siniri, nervus facialis, uyarır. Bu sinirin bir yanda aniden felç olması, Bell felci olarak bilinir. Felçli tarafta musculus orbicularis oculi çalışmadığı için kişi gözünü tam kapatamaz; göz kuruyabilir ve korunması gerekir. Musculus orbicularis oris güçsüz kaldığı için ağzın o köşesi düşer ve içilen sıvı dudak kenarından akabilir.

Bu kaslar iskelet kasıdır ve istemli olarak kasılır. Sindirim kanalının bazı bölümlerindeki büzücüler ise düz kastan yapılır ve istem dışı çalışır; midenin çıkışındaki büzücü böyledir. Makatın çevresinde ise iki halka birlikte bulunur: içteki düz kas halkası istem dışı, dıştaki iskelet kası halkası istemli olarak çalışır.

Kendin dene

Toparlayalım

• Yelpaze biçimli kaslarda lifler geniş bir alandan dar bir tutunma yerine toplanır.
• Musculus pectoralis major köprücük, göğüs–kaburga ve karın bölümlerinden başlar ve kıvrılmış bir tendonla üst kol kemiğine tutunur.
• Yelpaze kasın farklı bölümleri farklı hareketler yapar; köprücük bölümü kolu öne kaldırır, göğüs–kaburga bölümü indirir.
• Musculus temporalis'in dikey ön lifleri alt çeneyi kaldırır, yatay arka lifleri geri çeker.
• Halka kaslar bir açıklığın çevresini sarar; musculus orbicularis oculi gözü, musculus orbicularis oris ağzı kapatır.
• Yüz kaslarının liflerinin bir kısmı deriye tutunur; kasılmaları yüz ifadesi olarak görünür.
• Nervus facialis felcinde göz kapanamaz ve ağız köşesi düşer.

Bu derste liflerin bir yelpaze gibi toplandığı ve bir halka oluşturduğu kasları gördük. Bazı kaslarda ise lifler bir tüyün tüycükleri gibi eğik olarak bir tendona dizilir ve bu diziliş tek, çift ya da çok yönlü olabilir. Bir sonraki derste bu tüysü kasların üç türünü ve her birinin hangi kaslarda bulunduğunu göreceğiz. Unipennat, Bipennat ve Multipennat Kaslar.