Kemik İliği Histolojisi

Açılış

Ders 03-61'de bir kan yayması okumayı öğrendik ve orada her şey düzenliydi: tek katman, birbirinden ayrı, hepsi bitmiş hücreler.

Şimdi bir kemik iliği kesitine bakıyorsun ve manzara tam tersi. Her boyda hücre üst üste, aralarında yağ boşlukları, kimi çekirdeği kocaman, kimi çekirdeksiz, arada devasa bir hücre. İlk izlenim: karmakarışık.

Ama karmaşık olan doku değil, beklenti.

Yaymada yalnız bitmiş ürünü görüyordun. Burada ürünün her aşaması aynı anda var. Kemik iliği dağınık değil — farklı bir düzen: bir mağaza değil, çalışan bir fabrika.

Bu ders K3 katmanında. Sonunda iliğin mimarisini üç tasarım sorusundan türetecek, olgunlaşmayı okunabilir bir kurala bağlayacak ve bir kesitte neye bakılıp neye bakılmayacağını bileceksin.

Bu derste ne olacak

Önce fabrikanın nereye kurulacağını soracağız. Sonra içerideki hücrelerin neye tutunduğunu çıkaracağız. Ardından ürünün dışarı nasıl verildiğini kuracağız — dersin en güzel yeri orası, çünkü aynı sorunun bu kursta ikinci kez çözüldüğünü göreceğiz. Sonra tek bir kaynaktan nasıl bu kadar farklı hücre çıktığına ve olgunlaşmanın kesitte nasıl okunduğuna bakacağız. Ardından iliğin en kolay tanınan hücresine geleceğiz. Son olarak kırmızı ve sarı iliğin ne olduğunu ve bir kesitte neyin aranmayacağını konuşacağız.

Sıfır noktası

Ve Ders 03-60'ın son cümlesini yanında tut: kan üründür, kemik iliği fabrikadır.

Mekanizma

Fabrika nereye kurulur

Üretim yerinden üç şey isteniyor.

1. Korunma. Üretilen şey vücudun her yerine gidecek; üretim merkezinin darbe alması dokuyu değil, bütün sistemi durdurur.

2. Hacim. Sürekli üretim, sürekli yer ister.

3. Damar. Hem malzeme girecek hem ürün çıkacak.

Şimdi Ders 03-43'ü hatırla. Süngerimsi kemiği kurarken şunu söylemiştik: kemik ağırlığını artırmadan güç kazanmak için içini boşaltmış, geriye kuvvet hatları boyunca dizilmiş bir çubuk ağı kalmıştı.

Yani ortada zaten korunaklı, geniş ve damarlı bir boşluk ağı var:

İLİK KENDİNE YER AÇMADI — SÜNGERİMSİ KEMİĞİN ZATEN VAR OLAN BOŞLUKLARINA YERLEŞTİ.

Bu, kursta birkaç kez gördüğümüz durumun bir örneği: bir yapının çözdüğü sorun, başka bir yapı için hazır bir fırsat üretiyor. Kemiğin hafiflik çözümü, kanın üretim yeri oluyor.

İçeride neye tutunuyorlar

Fabrikanın içi nasıl bir doku olmalı?

İki karşıt istek var. Hücreler desteklenmeli — boşlukta duramazlar. Ama aynı zamanda serbest kalmalı — bölünecekler, biçim değiştirecekler ve sonunda çıkıp gidecekler. Onları yerine yapıştıran bir doku, ürünü hapseder.

Ders 03-34'te bu ikisini birden çözen dokuyu görmüştük: retiküler bağ dokusu. İnce liflerden örülü bir ağ — dolduran değil, taşıyan bir yapı.

İLİĞİN İSKELETİ BİR DOLGU DEĞİL, BİR AĞDIR: HÜCRELER ONUN GÖZLERİNDE DURUR, İÇİNE GÖMÜLMEZ.

Bu yüzden ilik kesitinde hücreler arasında belirgin bir matriks görmezsin. Gördüğün şey hücrelerin kendisi ve aralarındaki ince ağ.

Ürün dışarı nasıl veriliyor

Şimdi dersin en önemli sorusuna geliyoruz.

Damar gerekiyor, ama sıradan bir damar iki nedenden yetmez:

• Olgun hücre geçebilmeli. Bir kan hücresi kılcal damarın duvarından kolayca geçemez.
• Olgunlaşmamış hücre geçememeli. Yarım kalmış bir hücre dolaşıma çıkarsa işini yapamaz.

Yani gereken şey bir boru değil, bir kapı. Geçişi seçen bir yapı.

İlikteki damarlar tam olarak böyle: geniş, ince duvarlı ve geçişi denetleyen sinüzoidler. Olgunluğunu tamamlamış hücre duvarı aşıp içeri girebiliyor; tamamlamamış hücre giremiyor.

KAN HÜCRESİNİN OLGUNLUK SINAVI BİR ORGANDA DEĞİL, BİR DUVARDA VERİLİR.

Ve bunu daha önce görmüştük. Ders 03-59'da perinöryumu kurarken de bir bariyer türetmiştik: çevre, ortamı denetlemek için lifleri kuşatan bir kapı çekmişti. Aynı çözüm türü, apayrı bir sorun için:

BU KURSTA İKİNCİ KEZ, BİR YAPI SORUNU "DAHA KALIN DUVAR" İLE DEĞİL "SEÇİCİ KAPI" İLE ÇÖZÜLÜYOR.

Kaynağın iliği bölümün sonuna, tanımadan hemen sonraya koyması sırayı tamamlıyor: bitmiş ürünü tanımayan biri için ilikteki ara biçimler adlandırılamaz — neye doğru olgunlaştıklarını bilmiyorsundur.

Tek kaynaktan çeşitlenme

Bir fabrikada onlarca farklı ürün varsa, akla ilk gelen onlarca ayrı üretim hattıdır.

İlikte durum böyle değil. Ders 02-38'de kök hücreyi kurmuştuk: bölünebilen ve farklı yönlere özelleşebilen hücre.

İlikteki bütün soylar tek bir ortak başlangıçtan çıkıyor ve yol ayrımları basamak basamak gerçekleşiyor. Her basamakta iki şey birden oluyor:

• Hücre bir yöne bağlanıyor — seçenekleri azalıyor.
• Bir sonraki basamağa doğru özelleşiyor.

FARKLILAŞMA BİR KAZANÇ OLDUĞU KADAR BİR VAZGEÇİŞTİR: ÖZELLEŞEN HÜCRE, OLABİLECEĞİ ÖTEKİ ŞEYLERDEN VAZGEÇER.

Bunun en uç örneğini zaten görmüştük: eritrosit, yükü uğruna çekirdeğinden vazgeçiyordu (Ders 03-60).

Olgunlaşma kesitte nasıl okunur

İlikte yüzlerce ara biçim var ve hepsini adlandırmak K3'ün işi değil. Ama hepsinde işleyen iki genel eğilim var; onları okuyabilirsin.

1. Çekirdek küçülür ve koyulaşır. Genç hücrede çekirdek iri ve açık renklidir — hücre hâlâ üretim hâlindedir. Olgunlaştıkça küçülür, yoğunlaşır ve koyulaşır.

2. Sitoplazma artar ve özelleşir. Genç hücrede sitoplazma az ve tek düzedir. Olgunlaştıkça çoğalır ve hücrenin işini yapan yapıyı taşımaya başlar — tanecikler belirir, renk kayar.

Yani:

GENÇ HÜCREDE ÇEKİRDEK BÜYÜK VE SİTOPLAZMA AZDIR; OLGUN HÜCREDE TERSİ. OLGUNLAŞMA, ÇEKİRDEK–SİTOPLAZMA ORANININ KÜÇÜLMESİDİR.

Ders 03-61'de öğrendiğin şey burada işe yarıyor: orada oran sormayı öğrenmiştik, çünkü oran boyamayla değişmiyordu. Aynı ölçüt, olgunlaşmayı okumak için de çalışıyor.

İliğin çıpası: en kolay tanınan hücre

Bir ilik kesitinde gözünü tutacak tek bir hücre var: diğerlerinden kat kat iri, tek ama çok loblu, karmaşık bir çekirdeği olan bir hücre.

Bu megakaryosit ve iliğin tanıma çıpasıdır — bir kesitte onu bulduysan, baktığın şeyin ilik olma ihtimali çok yükselir (başka birkaç dokuda da seyrek görülebilir).

İkinci bir şey daha söylüyor. Ders 03-60'ta trombositi "hücre parçası büyüklüğünde bir yapı" diye tanımlamıştık ve bu tuhaf gelmişti. Şimdi karşılığı ortaya çıkıyor: trombositler ayrı hücreler olarak doğmuyor, bu dev hücrenin sitoplazmasından koparılıyor.

TROMBOSİTİN "HÜCRE PARÇASI" OLMASI BİR BENZETME DEĞİL, ÜRETİM BİÇİMİNİN KENDİSİDİR.

Kırmızı ilik, sarı ilik ve kesitte aranmayacak şey

İlik her yerde ve her zaman aynı görünmüyor.

Üretimin sürdüğü yerde hücre yoğunluğu yüksektir ve doku kırmızı görünür. Üretimin çekildiği yerde onun yerini yağ hücreleri alır ve doku sarı görünür. Ders 03-36'da yağ hücresini kurmuştuk: kesitte neredeyse boş görünen, iri ve ince kenarlı hücreler.

Bu yüzden bir ilik kesitindeki "boşluklar" seni yanıltmasın — çoğu boşluk değil, yağdır.

Oran yaşla ve bölgeye göre değişir; ayrıca gerektiğinde sarı ilik yeniden üretime dönebilir. Yani bu iki ad kalıcı iki doku türü değil, aynı dokunun iki durumudur.

Kapanışta bir sınır (Ders 00-16, 00-22): iliğin hücre oranlarını değerlendirmek, örnek almak ve bulguları yorumlamak klinik işlerdir. Bu ders yalnız yapısal çerçeveyi kurar — bir kesitte neyin doku, neyin ara biçim, neyin yağ olduğunu ayırmayı.

Kendin dene

Toparlayalım

• Kan yaymasında yalnız bitmiş ürün vardır; ilikte ürünün her aşaması aynı anda bulunur.
• Üretim yeri korunma, hacim ve damar ister — üçü de süngerimsi kemiğin boşluklarında hazırdır.
• İLİK KENDİNE YER AÇMADI, SÜNGERİMSİ KEMİĞİN VAR OLAN BOŞLUKLARINA YERLEŞTİ (Ders 03-43).
• İçerideki hücreler hem desteklenmeli hem serbest kalmalıdır; bunu retiküler ağ çözer (Ders 03-34).
• İLİĞİN İSKELETİ BİR DOLGU DEĞİL, BİR AĞDIR — hücreler gözlerinde durur, içine gömülmez.
• Ürünü dışarı vermek için sıradan damar yetmez: olgun geçmeli, olgunlaşmamış geçmemeli.
• KAN HÜCRESİNİN OLGUNLUK SINAVI BİR ORGANDA DEĞİL, BİR DUVARDA VERİLİR.
• Bu kursta ikinci kez bir sorun kalın duvarla değil SEÇİCİ KAPIYLA çözülüyor (Ders 03-59).
• Kemik iliği kemiğin dolgusu değil, kendi iskeleti ve damar düzeni olan ayrı bir organdır.
• Bütün soylar tek bir kök hücreden çıkar ve basamak basamak ayrılır (Ders 02-38).
• FARKLILAŞMA BİR KAZANÇ OLDUĞU KADAR BİR VAZGEÇİŞTİR; en uç örneği çekirdeğini bırakan eritrosittir.
• Olgunlaşmanın iki okunabilir eğilimi: çekirdek küçülüp koyulaşır, sitoplazma artıp özelleşir.
• OLGUNLAŞMA, ÇEKİRDEK–SİTOPLAZMA ORANININ KÜÇÜLMESİDİR — Ders 03-61'in oran ölçütü burada da çalışır.
• Megakaryosit iliğin tanıma çıpasıdır: kat kat iri, tek ama çok loblu çekirdekli.
• TROMBOSİTİN "HÜCRE PARÇASI" OLMASI BENZETME DEĞİL, ÜRETİM BİÇİMİNİN KENDİSİDİR.
• Kesitteki boşlukların çoğu boşluk değil yağdır (Ders 03-36).
• Kırmızı ve sarı ilik iki ayrı doku değil, aynı dokunun iki durumudur; oran değişebilir.
• İlik bulgularını yorumlamak klinik bir iştir ve bu dersin konusu değildir (Ders 00-16, 00-22).

Bir sonraki derste kursu topluyoruz. Dört temel doku grubundan buraya kadar kurduğumuz zincirde hangi kurallar tekrar tekrar çıktı, hangi soru her dokuda işe yaradı ve elimizde kalan tek bir yöntem var mı? Kurs 03 genel tekrarı.