Kartilajinöz Eklemler

Açılış

İkinci yapısal sınıfa geçiyoruz: arada kıkırdak olanlara. Ve daha başlarken sezgi yanlış tahmin ediyor.

Kıkırdak, lifli dokudan daha sert ve daha dolgun görünür. Elle yoklandığında lif bir ip gibi, kıkırdak bir blok gibi hissedilir.

Sezgi buradan şunu bekliyor: daha sert malzeme, daha az hareket.

Ama Ders 06-41'de tam tersini kurmuştuk. Kaburgalar önde kafese kıkırdakla bağlanıyordu, ve o kıkırdak tam da esneyebilmek için oradaydı. Kapalı bir kafesin genişleyebilmesi ona bağlıydı.

Yani daha sert görünen malzeme, daha çok esneklik veriyor. Bu bir çelişki gibi duruyor, ve çözümü sertlik miktarını tartışmakta değil. Sorulacak soru "ne kadar sert" değil, "neye direniyor". Bu ders o soruyu soruyor.

Bu ders K1 katmanında. Sonunda kıkırdak eklemlerin ortak yanını, ipin yapamayıp yayın yaptığı şeyi, aynı sınıfta neden hem geçici hem kalıcı eklemler bulunduğunu ve bu çözümün hangi iki uç arasında durduğunu bileceksin.

Bu derste ne olacak

Önce sınıfın ortak yanını kuracağız. Sonra direnç türü ayrımını göreceğiz — dersin merkezi orası. Ardından geçici ve kalıcı örnekleri karşılaştıracağız. Son olarak bu çözümün ölçek üzerindeki yerini bulacağız.

Sıfır noktası

Ve Ders 06-31'in cümlesini yanında tut: biçimi korumak ile esnemek çelişince iş iki malzemeye bölünür.

Mekanizma

Arada boşluk yine yok

Üç sınıfı ayıran soru aynı: arada ne var?

Buradaki cevap kıkırdak. Ve bir şey fibröz eklemlerle ortak: boşluk yok.

Ders 07-02'de bunun sonucunu kurmuştuk. Boşluk olmayan bir bağlantıda iki yüzey birbiri üzerinde kayamaz. Bu kural burada da geçerli.

Ama bir fark var, ve bütün dersi taşıyor.

Lif bir ip gibi davranır: işe yarayan bir kalınlığı yoktur. İki noktayı bağlar, o kadar.

Kıkırdağın ise kalınlığı vardır. İki kemik arasında bir hacim olarak durur.

KIKIRDAK EKLEMDE DE BOŞLUK YOKTUR — AMA BAĞLAYAN ŞEYİN BİR KALINLIĞI VARDIR.

Ve kalınlığı olan bir şey sıkıştırılabilir. İşte hareketin kaynağı burada.

İp ile yay arasındaki fark

Dersin merkezine geldik.

İki malzemeyi sertliğe göre değil, neye direndiğine göre karşılaştıralım.

Bir ipi çek: direnir. Bir ipi it: büzülür, ve geri itmez. Bir ipi bük: hiçbir şey yapmaz.

Yani lif tek yönlü çalışır. Yalnız uzamaya karşı koyar.

Bir kıkırdak bloğunu bastır: hafifçe eziliyor ama geri itiyor. Bük: bükülüyor ve bırakınca biçimine dönüyor.

LİF YALNIZ ÇEKMEYE DİRENİR; KIKIRDAK HEM BASIYA HEM BÜKÜLMEYE DİRENİR VE GERİ TOPARLAR — FARK SERTLİK MİKTARINDA DEĞİL, DİRENÇ TÜRÜNDE.

Şimdi açılıştaki çelişki çözülüyor.

Ders 06-41'de kafesin genişleyip toparlanması gerekiyordu. Bunun için iki şey lazımdı: izin vermek ve geri getirmek.

Bir ip yalnız birincisini yapabilir; gevşerse izin verir ama geri getirmez. Bir kaynak ikisini de yapmaz.

BİR YAY GİBİ DAVRANAN BAĞLANTI HEM İZİN VERİR HEM GERİ GETİRİR — İP İZİN VERİR AMA GERİ GETİRMEZ.

Ve bu, Ders 06-34'te omurga eğrilikleri, Ders 06-64'te ayak kemeri için kurduğumuz yay okumasının malzeme ölçeğindeki karşılığı. Orada yayı biçim üretiyordu, burada malzemenin kendisi.

Geçici ve kalıcı

Üçüncü bölümde aynı sınıfın iki farklı ömrüne bakalım.

Geçici olan. Ders 06-11'de kemikleşme merkezlerini kurmuştuk. Uzun bir kemiğin gövdesi ile ucu arasında büyüme boyunca bir kıkırdak katman durur, ve büyüme bitince kaybolur.

Bu bir eklem mi? Ders 07-01'in tanımına göre evet: iki kemik parçası arada kıkırdakla bağlanıyor.

Kalıcı olan. Ders 06-57'de iki kalça kemiğinin önde kıkırdakla birleştiğini kurmuştuk. O birleşme kaybolmuyor; ömür boyu orada duruyor, çünkü Ders 06-73'te gördüğümüz gibi halkanın biraz esneyebilmesi gerekiyor.

Kalıcı olanın en uzun örneği ise omurgada. Ders 06-34 ve Ders 06-35'te omurların üst üste dizildiğini, önde gövdelerinin buluştuğunu kurmuştuk. O buluşma noktalarının her birinde kıkırdak bir yastık duruyor.

Tek bir yastık az esner. Ama Ders 06-21'de kurduğumuz ilke burada işliyor: çok sayıda küçük hareket toplamda büyük hareket verir.

KÜÇÜK BİR ESNEME ÇOK KEZ TEKRARLANIRSA TOPLAMDA BÜYÜK BİR HAREKET OLUR — OMURGA BUNUN EN UZUN ÖRNEĞİDİR.

Ve her yastık aynı anda iki iş yapıyor: eğilmeye izin veriyor, sonra doğrulmayı geri getiriyor. Ders 06-34'te omurganın bir yay gibi çalıştığını söylemiştik; yayı kuran şey bu yastıklar.

İkisi de aynı sınıfta. Biri bir aşama, öteki bir kurum.

AYNI SINIFTA BİR EKLEM GEÇİCİ, BİR BAŞKASI KALICI OLABİLİR — SINIF MALZEMEYİ SÖYLER, ÖMRÜ SÖYLEMEZ.

Ve burada Ders 07-02'nin kuralı ikinci örneğini buluyor: bir eklem ortadan kalkabilir. Ama bir fark var. Dikişte kaybolma zamanla olan bir şeydi; büyüme plağında ise kaybolmak işin planında var. Bir eklem görevini tamamlayıp çekiliyor.

Bu iki alt türün adları — biri hep kıkırdak kalanı, öteki ortada daha sıkı bir kıkırdak taşıyanı — Ders 07-06'nın konusu. Burada kurduğumuz şey ad değil, ayrım.

İki uç arasındaki orta çözüm

Kapanışta üç sınıfı tek bir ölçek üzerine dizelim, ve üçüncüsü henüz gelmemiş olsa da yerini işaretleyelim.

Bir uçta fibröz eklem. Boşluk yok, bağlayan ince. Hareket az, tutuş sıkı.

Orta yerde kıkırdak eklem. Boşluk yok ama bağlayanın kalınlığı var. Hareket sınırlı ama gerçek, ve geri dönüşlü.

Öteki uçta üçüncü sınıf. Orada arada boşluk olacak, ve bu her şeyi değiştirecek.

BOŞLUKSUZ AMA ESNEK — KIKIRDAK EKLEM İKİ UÇ ARASINDAKİ ORTA ÇÖZÜMDÜR.

Bu ölçek okuma alışkanlığı Kurs 06'dan tanıdık. Ders 06-19'da yuvanın derinliği kararlılık ile hareket arasında bir seçimdi. Ders 07-02'de lifin uzunluğu benzer bir ölçek kurdu. Şimdi sınıfların kendisi bir ölçek üzerinde duruyor.

Kaynağın üç sınıfı üç ayrı K1 dersine bölüp alt türleri sonraya bırakması Ders 07-02'de de gördüğümüz kalıp. Buradaki ek gerekçe şu: üç sınıf ancak yan yana konduğunda bir ölçek oluşturuyor. Alt türler önce verilseydi öğrenci beş altı ad arasında kaybolur, ve üç sınıfın aslında tek bir eksen üzerinde sıralandığını göremezdi.

Kendin dene

Toparlayalım

• Kıkırdak liften daha sert görünür ama daha çok esneklik verir.
• Sorulacak soru "ne kadar sert" değil, "neye direniyor"dur.
• Kıkırdak eklemde de arada boşluk yoktur; yüzeyler kayamaz (Ders 07-02).
• Lifin işe yarayan bir kalınlığı yoktur, kıkırdağın vardır.
• KIKIRDAK EKLEMDE BAĞLAYAN ŞEYİN BİR KALINLIĞI VARDIR.
• Kalınlığı olan bir şey sıkıştırılabilir; hareketin kaynağı budur.
• Lif çekmeye direnir, itilince büzülür, bükülmeye karşı bir şey yapmaz.
• LİF YALNIZ ÇEKMEYE DİRENİR; KIKIRDAK BASIYA VE BÜKÜLMEYE DİRENİR VE GERİ TOPARLAR.
• FARK SERTLİK MİKTARINDA DEĞİL, DİRENÇ TÜRÜNDEDİR.
• Kafesin genişleyip toparlanması için hem izin hem geri getirme gerekiyordu (Ders 06-41).
• BİR YAY GİBİ DAVRANAN BAĞLANTI HEM İZİN VERİR HEM GERİ GETİRİR.
• Aynı yay okuması daha önce biçim ölçeğinde kurulmuştu (Ders 06-34, Ders 06-64).
• Büyüme plağı geçici bir kıkırdak eklemdir ve büyüme bitince kaybolur (Ders 06-11).
• Orta hattaki kalça birleşmesi kalıcıdır çünkü halkanın esnemesi gerekir (Ders 06-57, Ders 06-73).
• Omurlar arasındaki kıkırdak yastıklar kalıcı örneğin en uzunudur (Ders 06-34, Ders 06-35).
• KÜÇÜK BİR ESNEME ÇOK KEZ TEKRARLANIRSA TOPLAMDA BÜYÜK HAREKET OLUR (Ders 06-21).
• Her yastık hem eğilmeye izin verir hem doğrulmayı geri getirir.
• AYNI SINIFTA BİR EKLEM GEÇİCİ, BİR BAŞKASI KALICI OLABİLİR.
• SINIF MALZEMEYİ SÖYLER, ÖMRÜ SÖYLEMEZ.
• Dikişte kaybolma zamanla olur; büyüme plağında planın parçasıdır (Ders 07-02).
• Alt türlerin adları Ders 07-06'ya aittir.
• BOŞLUKSUZ AMA ESNEK: KIKIRDAK EKLEM İKİ UÇ ARASINDAKİ ORTA ÇÖZÜMDÜR.
• Sınıflar tek bir eksen üzerinde sıralanır (Ders 06-19, Ders 07-02).

Bir sonraki derste üçüncü sınıfa geçiyoruz, ve orada tek bir şey değişiyor: arada boşluk var. İlk iki sınıfta bağlayan malzeme hem tutuyordu hem hareketin miktarını belirliyordu; boşluk olduğunda ortada tutan hiçbir şey kalmıyor. Bir boşluk kayma imkânı kazandırıyor, ama tutma işini de ortadan kaldırıyor. O hâlde iki kemiği ne bir arada tutacak? Bu soruyu Kurs 06'da bir kez cevaplamıştık — omuzda. Sinovyal eklemler.