Karşılaştırmalı Anatomi, Morfometri ve Antropometri

Açılış

Bu bölümün son dersi ve ölçek burada iki yönde birden büyüyor.

Dışa doğru: İnsan bedenini tek başına değil, başka canlıların bedenleriyle birlikte ele almak. Bir yapının neden öyle olduğu, çoğu zaman ancak başka bir türde nasıl olduğuna bakılarak anlaşılır.

Sayıya doğru: Yapıyı tarif etmekle yetinmeyip ölçmek. "Uzun bir kemik" bir tariftir; "ortalama şu uzunlukta, şu dağılımla" bir veridir.

Karşılaştırma bir yapının neden öyle olduğunu, ölçüm ise ne kadar öyle olduğunu söyler. İkisi de tek bir bedene bakarak bulunamaz.

Bu derste ne olacak

Üç alanı sırayla ele alacağız. Karşılaştırmalı anatominin nasıl açıklama ürettiğini ve nerede yanıltabileceğini göreceğiz. Sonra morfometrinin ne yaptığını ve anatomiyi nasıl ölçülebilir kıldığını. Ardından antropometriyi — ve bu alanın taşıdığı tarihsel yükü, çünkü onu atlamak dürüst olmaz.

Sıfır noktası

Üç tanım:

Üçü de aynı boşluğu doldurur: klasik anatomi tek bir tipik bedeni tarif eder; bu üç alan, o tekilliğin dışına çıkar.

Mekanizma

Karşılaştırmalı anatomi — iki tür benzerlik

Karşılaştırmalı anatominin ürettiği en temel ayrım şudur:

Homoloji. Ortak bir kökenden gelen yapılar. İnsanın kolu, yarasanın kanadı, balinanın yüzgeci — dıştan bakınca farklı işler yapıyorlar ama iç yapıları aynı plana sahip: bir üst kol kemiği, iki ön kol kemiği, bilek kemikleri, parmaklar. Ortak bir plandan farklılaşmışlar.

Analoji. Aynı işi yapan ama ortak kökenden gelmeyen yapılar. Kuşun kanadı ile böceğin kanadı ikisi de uçurur; ama yapıları tamamen farklıdır.

Bu ayrım anatomi öğrenimi için neden önemli: homoloji, bir plan olduğunu gösterir. İnsan kolundaki kemik dizilimi keyfî değil; omurgalıların ortak ekstremite planının bir versiyonudur. Aynı plan bacakta da tekrar eder — bir uzun kemik, iki kemik, bilek/ayak bileği, parmaklar.

Bu planı bir kez gördüğünde, kol ve bacağı iki ayrı bilgi olarak değil, aynı temanın iki çeşitlemesi olarak öğrenirsin.

İkinci uyarı ve daha pratik olanı: Hayvan anatomisinden insana doğrudan çıkarım yapmak yanıltır. Kurs 01-01'de Galenos örneğini görmüştük: hayvan diseksiyonuna dayanan tarifler, insan anatomisine yanlış aktarıldı ve hatalar yüzyıllarca taşındı. Karşılaştırma açıklama üretir, veri üretmez.

Morfometri — biçimi sayıya çevirmek

Klasik anatomi niteliksel bir dille çalışır: "geniş", "eğri", "kalın". Bu dil iletişim için yeterli ama karşılaştırma için değildir — iki kaynağın "geniş" dediği şey aynı olmayabilir.

Morfometri bu boşluğu doldurur. Üç tür ölçüm yapar:

1. Doğrusal ölçüler. Uzunluk, genişlik, kalınlık, çap.

2. Açısal ölçüler. Bir kemiğin boyun-gövde açısı, bir eklemin hareket aralığı, omurganın eğrilik açıları.

3. Biçim analizi. Bir yapının bütün geometrisini, belirli noktalar üzerinden matematiksel olarak tarif etme. Bu, iki biçimi "ne kadar farklı" olduğunu sayıyla söylemeyi mümkün kılar.

Morfometrinin anatomiye kattığı şey dağılımdır. Bir ölçünün tek bir değeri yoktur; bir ortalaması ve bir yayılımı vardır. Kurs 00-18'de "normal bir aralıktır" demiştik — morfometri o aralığı sayısallaştıran alandır.

Klinik karşılığı doğrudan: bir açının "normal sınırlar içinde" olup olmadığı, ancak dağılım bilindiğinde söylenebilir.

Antropometri — insan topluluklarını ölçmek

Antropometri, insan beden ölçülerini ve bunların topluluklar içindeki dağılımını inceler. Bugün üç yerde kullanılır:

1. Sağlık ve büyüme takibi. Çocuk gelişiminin izlenmesi, beslenme durumunun değerlendirilmesi.

2. Ergonomi ve tasarım. Koltuk, araç, alet, iş istasyonu ve koruyucu ekipman tasarımı. Bir aletin kaç kişiye uyacağı, hedef topluluğun ölçü dağılımına bağlıdır.

3. Adli ve arkeolojik uygulama. İskelet kalıntılarından yaş, boy ve diğer özelliklerin tahmini.

Ve burada durup tarihsel yükü söylemek gerekiyor.

On dokuzuncu ve yirminci yüzyılın bir bölümünde antropometri, insan topluluklarını sınıflandırmak ve hiyerarşiye sokmak için kullanıldı. Kafatası ölçüleri üzerinden zekâ, karakter ve "üstünlük" iddiaları üretildi. Bu iddiaların hiçbirinin bilimsel dayanağı yoktu ve ırkçı politikaların, ayrımcılığın ve zulmün aracı hâline geldiler.

Bu bir dipnot değil, alanın tarihinin merkezinde duran bir şey. Kurs 00-20'de kadavra etiği için söylediğimiz cümle burada da geçerli: kural bir prosedür değil, bir hafızadır.

Bugünün antropometrisinin uyduğu ilkeler bu geçmişin ürünüdür:

• Ölçüler tanımlayıcıdır, sıralayıcı değildir.
• Topluluklar arası fark ortalamalardır ve dağılımlar geniş biçimde örtüşür; bireye ortalamadan hüküm çıkarılmaz.
• Ölçülen özellik ile ölçülmeyen özellikler (zihinsel, ahlaki, kültürel) arasında hiçbir bağ kurulamaz.
• Örneklemin kim olduğu her zaman belirtilir.

Kalıntı yapılar ve evrimsel iz

Karşılaştırmalı anatominin ürettiği bir kavram daha var: insan bedeninde, bugünkü işleviyle açıklanamayan ama evrimsel geçmişle açıklanan yapılar bulunur.

Kulak kepçesini oynatan küçük kaslar bunlardan biridir: çoğu insanda işlevsel bir hareket üretmezler ama yapı olarak vardırlar ve diğer memelilerde kulağı yönlendirmeye yarar. Kuyruk sokumu kemiği, kuyruğun kalıntısıdır ve bugün kas ve bağ yapışma yeri olarak kullanılır.

Burada dikkatli bir ayrım gerekir ve sık atlanır: kalıntı olmak işlevsiz olmak demek değildir. Bir yapı asıl işlevini yitirmiş ama başka bir işe koşulmuş olabilir. "Gereksiz organ" ifadesi bu yüzden yanıltıcıdır — bir yapının işlevini bilmiyor olmamız, işlevi olmadığı anlamına gelmez.

Kurs 00-22'deki kanıt düzeyi dili burada doğrudan işe yarar: "işlevi bilinmiyor" ile "işlevi yok" farklı iddialardır ve ikincisi çok daha güçlü kanıt ister.

Bu üçü anatomi öğrenimine ne katıyor

K5 katmanında olmalarına rağmen, üçünün de temel düzeyde bir karşılığı var.

Karşılaştırmalı bakış, "neden böyle" sorusuna gelişimin yanında ikinci bir cevap kaynağı verir. Bir yapının insanda aldığı biçim, çoğu zaman ortak bir planın belirli bir koşula uyarlanmış hâlidir.

Morfometrik bakış, "normal" kelimesini kesinleştirir. Bir ölçüyü duyduğunda "hangi dağılımda, hangi örneklemde" diye sormayı öğretir — Kurs 00-22'deki sıklık iddiası eleştirisinin ta kendisi.

Antropometrik bakış, tek bir tipik bedene bakmanın sınırını gösterir. Atlastaki figür bir ortalamadır; ve o ortalamanın hangi topluluktan çıkarıldığı, çoğu zaman yazılı değildir.

Ölçüm neden zordur

Morfometri ve antropometri kulağa basit gelir — cetvel al, ölç. Pratikte üç sorun vardır ve üçü de sonucu bozar.

1. Nereden nereye ölçüyorsun? Bir kemiğin "uzunluğu", hangi iki nokta arasında ölçüldüğüne bağlıdır. İki araştırmacı farklı referans noktası kullanırsa farklı sayı bulur — ve fark, gerçek bir biyolojik farkmış gibi görünür. Bu yüzden ölçüm noktaları standartlaştırılır.

2. Ölçüm hatası. Aynı kişi aynı yapıyı iki kez ölçtüğünde bile küçük farklar çıkar. Ciddi çalışmalar bu hatayı ölçer ve raporlar; ölçüm hatasından küçük bir fark, anlamlı sayılmaz.

3. Neye göre normalleştiriyorsun? Bir yapının mutlak ölçüsü çoğu zaman tek başına anlamsızdır; boya, kiloya ya da başka bir ölçüye oranlanması gerekir. İki kişinin kalp boyutunu karşılaştırırken beden ölçüsü hesaba katılmazsa sonuç yanıltır.

Bu üç sorun, Kurs 00-22'de "sıklık iddiaları" için sorduğumuz üç soruyla aynı ailedendir: kaç kişide, kimlerde, nasıl tanımlanarak. Ölçüm dünyasında bunlara bir dördüncüsü ekleniyor: hangi noktalar arasında.

Kendin dene

Toparlayalım

• Üç alan da klasik anatominin "tek tipik beden" sınırını aşar.
• Homoloji ortak kökeni, analoji ortak işlevi gösterir; homoloji bir PLAN olduğunu ortaya koyar.
• Ekstremite planı kol ve bacakta tekrar eder; bunu görmek iki kursu tek temaya bağlar.
• Karşılaştırma açıklama üretir, veri üretmez — hayvandan insana doğrudan çıkarım yanıltır (Galenos örneği).
• Morfometri biçimi sayıya çevirir ve "normal aralığı" ölçülebilir kılar.
• Antropometri sağlık takibi, ergonomi ve adli uygulamada kullanılır.
• Antropometrinin ırkçı kullanım geçmişi alanın merkezindedir; bugünkü ilkeler o geçmişin ürünüdür: ölçüler tanımlayıcıdır, bireye ortalamadan hüküm çıkarılmaz.

Bölüm 01.1 burada bitiyor. Bir sonraki bölümde anatominin ortak referansını kuruyoruz: anatomik pozisyon.