Kan Hücrelerinin Genel Görünümü

Açılış

Bu bölümün başlığı "Sinir Dokusu ve Kan". İlk bakışta tuhaf bir eşleşme; ikisinin ortak yanı yok gibi görünüyor.

Ama asıl tuhaf olan başka bir şey. Kan bu kursta bağ dokularının arasında anlatılıyor — kemiğin, kıkırdağın, yağın yanında.

Kanı bir kaba koy: hücreler dibe çöker, üstte berrak bir sıvı kalır. Şimdi Ders 03-26'nın bağ dokusu tanımını hatırla: hücreler artı hücre dışı matriks. Kanda ikisi de var — hücreler ve içinde durdukları madde. Tek fark matriksin sıvı olması.

Kan bir istisna değil, tanımın sınandığı yer. Bağ dokusunu "sert ve lifli şey" diye ezberleyen biri kanı dışarıda bırakır; hücre artı matriks diye kuran biri onu yerinde bulur.

Bu ders K2 katmanında. Sonunda kanın neden bu bölümde olduğunu, üç hücre grubunun neden üç tane olduğunu ve bir yaymada gözün önce nereye gitmesi gerektiğini bileceksin.

Bu derste ne olacak

Önce sıvı matriksin ne kazandırıp ne kaybettirdiğini kuracağız. Sonra üç hücre grubunu üç işten türeteceğiz — liste ezberlenmeyecek. Ardından kanın neden kesitle değil yaymayla incelendiğini göreceğiz. Sonra bir yaymada bakış sırasını kuracağız. Son olarak bu dokunun bir başka tuhaflığına geleceğiz: kan hücreleri kanda üretilmez.

Sıfır noktası

Mekanizma

Sıvı matriks: iki kazanç, bir bedel

Ders 03-25'te bağ dokusuna dört görev vermiştik: destek, bağlantı, taşıma, savunma. Şimdi bir düşünce deneyi yapalım: bu dördünden yalnız taşıma ve savunma için tasarlanmış bir bağ dokusu nasıl olurdu?

Destek gerekmiyorsa lif gerekmiyor. Bağlantı gerekmiyorsa hücrelerin birbirine tutunması gerekmiyor.

Geriye ne kalır? Hücreler ve akışkan bir matriks.

Ve akışkanlık iki şey kazandırıyor:

1. Hız. Katı bir matrikste madde ancak yayılarak ilerler ve bu yavaştır. Akışkan matriks itilebilir; taşıma pompalanabilir hâle gelir.

2. Erişim. Aynı doku vücudun her yerine gidebilir. Hiçbir katı doku bunu yapamaz.

Ama bir bedeli var ve bedel ağır:

AKIŞKAN BİR DOKU, DUVARI DELİNDİĞİNDE YERİNDE DURMAZ — AKIP GİDER.

Bu cümleyi aklında tut; birazdan üçüncü hücre grubunu doğrudan buradan türeteceğiz.

Üç iş, üç hücre grubu

Şimdi bu dokunun yapması gerekenleri sıralayalım.

İş 1 — Oksijeni taşımak.

Taşıyıcı bir hücre düşün. Amacı tek: mümkün olduğunca çok yük almak.

Öyleyse içindeki her şey yükün rakibi. Olgun eritrosit tam da bunu yapıyor: çekirdeğini ve iç yapılarının çoğunu bırakıyor, yerini yüke veriyor.

İki sonucu var. Birincisi biçim: ortası çukur, kenarı kalın bir disk — aynı hacimde daha fazla yüzey, yani alışveriş için daha fazla temas alanı. İkincisi ömür: çekirdeğini bırakan hücre kendini yenileyemez, bölünemez. Yükü artırmanın bedeli, sınırlı bir ömür.

İş 2 — Savunmak.

Ders 03-30'da savunma hücrelerini bağ dokusunda görmüştük ve orada bir cümle kurmuştuk: savunma hücreleri dışarıdan gelir. Nereden gelir? İşte buradan.

Ama dikkat: lökosit işini kanda yapmıyor. Kan onun için yol, iş yeri değil. Damar duvarından geçip dokuya çıkıyor ve asıl işi orada görüyor.

Bu yüzden bir yaymada gördüğün lökosit, görevine giderken yakalanmış bir hücredir.

İş 3 — Kaçağı durdurmak.

Az önceki bedele dönüyoruz. Sıvı matriksin duvarı delinirse doku akıp gider.

Öyleyse bu dokunun kendi kaçağını kapatan bir düzeneği olmak zorunda. Üçüncü grup bunun için var: küçük, çekirdeksiz, sayıca çok ve delinen yere hızla toplanan parçacıklar.

TROMBOSİT AYRI BİR İŞLEV DEĞİL, AKIŞKAN OLMANIN BEDELİNİN KARŞILIĞIDIR.

Üç iş, üç grup. Ve üçü de aynı kısıttan doğuyor: bu doku akıyor.

Kaynağın bunu K2'de tutması bir sıralama kararı: burada amaç tanımak değil, bakmayı öğrenmek. Tanıma listesi bir sonraki derste, ve o liste ancak bu dersteki bakış düzeni kurulduktan sonra işe yarar.

Neden kesit değil, yayma

Ders 03-03'te kesit hazırlamayı kurmuştuk: doku sertleştirilir, ince dilimlenir, boyanır.

Kanı sertleştirip dilimlersen ne olur? Hücreler üst üste yığılmış, birbirinin içine geçmiş bir kütle görünür. Hiçbirini tek tek göremezsin.

Sorun dokunun akışkan olması değil, üç boyutlu bir yığın olması. Öyleyse çözüm onu iki boyuta indirmek: bir damla kanı lam üzerine sürüp tek hücre kalınlığında bir tabakaya yaymak.

YAYMA, KESİTİN KAN İÇİN YENİDEN YAZILMIŞ HÂLİDİR: İKİSİ DE ÜÇ BOYUTLU BİR ŞEYİ İKİ BOYUTA İNDİRİR.

Bir fark daha var: kan yaymaları çoğunlukla Ders 03-05'in hematoksilen–eozin ikilisiyle değil, bu iş için geliştirilmiş boya karışımlarıyla boyanır. Sebep Ders 03-06'nın kuralı — hazırlama ne göreceğini belirler. Lökositleri birbirinden ayıran şey iç taneciklerinin boyaya verdiği tepkidir; o tepkiyi göstermeyen bir boyamada hücreler birbirinin aynısı görünür.

Yaymada bakış sırası

Ders 03-52'de kurduğumuz kural burada da geçerli: önce en güvenilir işarete bak.

1. Doğru yeri bul. Yaymanın kalın ucunda hücreler hâlâ üst üstedir. Okunacak yer, hücrelerin birbirine değmeden tek katman hâlinde dizildiği ince kenardır.

2. Zemini gör. Alanın neredeyse tamamı eritrosittir. Onlar arka plandır; sayı olarak ezici çoğunluk onlardadır.

3. Çekirdek ara. İşte en güvenilir ilk ayrım bu:

BİR KAN YAYMASINDA ÇEKİRDEK GÖRÜYORSAN, BAKTIĞIN ŞEY BİR LÖKOSİTTİR.

Çünkü olgun eritrositte çekirdek yok, trombosit ise çekirdeği olmayan küçük bir parçacık. Bu tek soru, üç grubu ilk hamlede birbirinden ayırır.

4. Küçük parçacıkları fark et. Eritrositlerin arasına serpilmiş, onlardan çok daha küçük noktalar trombositlerdir.

Bu dört adım, hücre adı bilmeden de çalışır. Ders 03-61'de yapacağımız şey bu düzenin üstüne isim koymak olacak.

Bu dokunun hücreleri burada üretilmez

Kapanışta bir tuhaflık daha.

Şimdiye kadar gördüğümüz her dokuda üretici hücre dokunun kendi içindeydi: bağ dokusunda fibroblast (Ders 03-29), kıkırdakta ve kemikte kendi hücreleri.

Kanda böyle bir hücre yok. Yaymada gördüğün hiçbir hücre bölünüp yenisini yapmıyor.

Sebep birinci hücrede saklı: eritrosit çekirdeğini yükü uğruna bıraktı, yani bölünme yeteneğini de bıraktı.

Öyleyse:

KAN KENDİNİ YENİLEMEZ — ÜRETİM BAŞKA BİR ORGANDA YAPILIR VE HAZIR HÜCRE DOLAŞIMA VERİLİR.

O organ kemik iliğidir ve Ders 03-62'nin konusudur. Şimdilik şu ayrımı elde tut: kan bir ürün, kemik iliği ise fabrika. Yaymada gördüğün her hücre, başka bir yerde yapılıp buraya gönderilmiştir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Kan bağ dokularının arasındadır çünkü Ders 03-26'nın tanımı sağlanır: hücreler artı hücre dışı matriks. Matriksin sıvı olması tanımı bozmaz.
• Destek ve bağlantı gerekmeyince lif ve hücreler arası tutunma da gerekmez; geriye hücreler ve akışkan matriks kalır.
• Akışkanlık iki şey kazandırır: taşımanın pompalanabilmesi ve her yere erişim.
• AKIŞKAN BİR DOKU, DUVARI DELİNDİĞİNDE YERİNDE DURMAZ — AKIP GİDER.
• Eritrosit yükü artırmak için çekirdeğini bırakır; bedeli bölünememek ve sınırlı ömürdür.
• Ortası çukur biçim, aynı hacimde daha fazla yüzey demektir.
• Lökosit işini kanda yapmaz; kan onun için yoldur, iş yeri değil (Ders 03-30).
• TROMBOSİT AYRI BİR İŞLEV DEĞİL, AKIŞKAN OLMANIN BEDELİNİN KARŞILIĞIDIR.
• Eritrositin soluk ortası delik değildir; orada hücre incedir, bu yüzden boya azdır — renk yoğunluğu tek başına madde miktarı demek değildir (Ders 03-03).
• Kan kesitle incelenemez çünkü üç boyutlu bir yığın oluşturur; YAYMA, KESİTİN KAN İÇİN YENİDEN YAZILMIŞ HÂLİDİR.
• Kan yaymaları H&E ile değil, bu iş için geliştirilmiş boya karışımlarıyla boyanır — hazırlama ne göreceğini belirler (Ders 03-05, 03-06).
• Bakış sırası: ince kenarı bul, eritrosit zeminini gör, çekirdek ara, küçük parçacıkları fark et.
• BİR KAN YAYMASINDA ÇEKİRDEK GÖRÜYORSAN, BAKTIĞIN ŞEY BİR LÖKOSİTTİR.
• Bu dört adım hücre adı bilmeden de çalışır; isimler Ders 03-61'de eklenir.
• Kanda üretici hücre yoktur: KAN KENDİNİ YENİLEMEZ, üretim başka bir organda yapılır.
• Kan üründür, kemik iliği fabrikadır (Ders 03-62).

Bir sonraki derste bu düzenin üstüne isim koyuyoruz. Çekirdek gördüğünde hangi lökositle karşı karşıya olduğunu nasıl anlarsın, ayrımı yapan işaretler nelerdir ve hangi işaret hangisinden daha güvenilirdir? Eritrosit, lökosit ve trombosit tanıma.