İntraembriyonik Sölom

Açılış

Zamanında doğan bir bebek ilk dakikalardan itibaren zorlanarak nefes alır ve oksijen verilmesine rağmen morarır. Muayene eden çocuk doktoru iki şey fark eder. Bebeğin karnı olması gerektiği gibi yuvarlak değil, içe çökük ve düzdür. Kalp sesleri de göğsün sol yanında değil, sağ yanında en güçlü duyulmaktadır. Göğüs röntgeninde sol göğüs boşluğunun içinde, akciğerin olması gereken yerde, hava dolu bağırsak kıvrımları görülür; kalp sağa itilmiştir. Bebeğin diyaframının sol arka bölümünde bir açıklık vardır ve karın organları bu açıklıktan göğse çıkmıştır. Bebeği en çok zorlayan şey bağırsakların göğüste olması değil, sol akciğerin gelişim boyunca sıkıştırıldığı için küçük kalmış olmasıdır. Diyaframdaki bu açıklık, gelişimde tek bir boşluğu odalara ayıran bölmelerden birinin en son kapanacak yerinde kalmıştır.

Lateral katlanmanın ortaya çıkardığı tek boşluk neden ayrı odalara bölünür? Bu bölmeleri hangi yapılar kurar? Ve bölmelerden birinin tamamlanmaması neden bir akciğerin büyümesini engeller?

Bu derste ne olacak

Önce embriyonun içindeki boşluğun başlangıçta nasıl tek parça olduğunu ve neden bölünmesi gerektiğini göreceğiz. Sonra kalbin odasını akciğerlerin odalarından, göğsü karından ayıran bölmeleri ve onları kuran yapıları ele alacağız. Ardından diyaframın dört ayrı kaynaktan nasıl kurulduğunu ve bir bölmenin aynı zamanda nasıl bir motor olduğunu açıklayacağız. Son olarak diyaframdaki açıklıkla doğan bebeklerde akciğerin neden küçük kaldığını inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Tek boşluk, farklı ritimler

Ders 04-34'te lateral katlanmanın iki yandaki boşlukları orta hatta birleştirdiğini ve iç boruyu saran tek bir boşluk oluşturduğunu gördük. Bu boşluk başlangıçta embriyonun baş ucunda kalbi saran bölümden, iki yana doğru uzanan dar kanallardan ve aşağıda karın organlarını saran geniş bölümden oluşan kesintisiz bir alandır.

Bu boşluğa yerleşecek organlar birbirine hiç benzemeyen ritimlerde çalışır. Kalp hızlı ve sürekli atar. Akciğerler her nefeste genişleyip daralır ve hacimlerini büyük ölçüde değiştirir. Bağırsak yavaş ve düzensiz dalgalarla kasılır. Göğüste nefes alırken basınç düşmeli, karında ise yüksek kalabilmelidir. Tek bir ortak oda bu farklı ritimleri ve basınçları aynı anda barındıramaz. Boşluk bu yüzden birbirinden ayrılmış odalara bölünür: kalbin çevresinde bir oda, her akciğerin çevresinde birer oda ve karın organlarının çevresinde bir oda.

Göğüs ile karın arasındaki ilk bölme

Ders 04-33'te baş–kuyruk katlanmasının, başlangıçta kalbin önünde duran enine bölmeyi, septum transversum, kalbin arkasına ve altına taşıdığını gördük. Bu kalın mezoderm tabakası, katlanmadan sonra kalbin odası ile karın boşluğu arasında, ön tarafta bir raf gibi durur ve iki bölümü birbirinden kısmen ayırır.

Ama ayrım tam değildir. Rafın arkasında, ön bağırsağın iki yanında, kalbin odasını karın boşluğuna bağlayan iki dar geçit, canalis pericardioperitonealis, açık kalır. Ön bağırsaktan çıkan akciğer tomurcukları bu geçitlerin içine doğru büyür. Akciğerler büyüdükçe geçitler genişler ve her biri bir akciğerin odası, cavitas pleuralis, hâline gelir.

Kalbin odası ayrılır

Akciğerler büyüyüp geçitleri genişlettikçe, göğsün yan duvarlarından içeri doğru iki kıvrım uzanır. Bu kıvrımların içinden, diyaframa giden sinir, nervus phrenicus, ve kalbe dönen büyük toplardamarlar geçer. İki kıvrım orta hatta, yemek borusunun önünde birleşir ve kalbin odasını iki akciğer odasından ayırır. Kıvrımların kendisi, kalbi saran sıkı lifli keseye, pericardium fibrosum, dönüşür.

Diyaframın sinirinin bugün kalp kesesinin yan yüzleri üzerinden aşağı inmesi bu kökenin izidir: sinir, bir zamanlar kalbin odasını ayıran kıvrımın içinden geçiyordu. Kalp ameliyatlarında bu sinirin kesenin yüzeyinde korunması gerekir.

Ayrı akciğer odalarının bir anlamı daha vardır. Bedenin çift kurulmuş yapıları birbirinin yedeğidir. İki akciğer ortak bir odada olsaydı, bir taraftaki sorun, örneğin göğüs boşluğuna kaçan hava, ikisini birden çökertebilirdi. Ayrı odalar yedekliliği gerçek kılar.

Akciğer odaları karından ayrılır

Akciğer odaları ile karın boşluğu arasındaki geçitlerin arka bölümleri hâlâ açıktır. Bu açıklıkları kapatmak için arka gövde duvarından iki zar, membrana pleuroperitonealis, öne doğru büyür. Zarlar, önde enine bölmeyle ve ortada yemek borusunu asan zarla kaynaşarak geçitleri kapatır. Bu kapanma gelişimin yedinci haftası dolaylarında tamamlanır. Sağ taraftaki geçit, sol taraftakinden biraz daha önce kapanır.

Diyafram dört kaynaktan kurulur

Göğüs ile karın arasındaki bölme, diyafram, tek bir yapıdan değil, dört ayrı kaynaktan kurulur. Enine bölme, diyaframın ortadaki kirişli bölümünü, centrum tendineum, verir. Plevroperitoneal zarlar arka yan bölümleri kapatır. Yemek borusunu asan zar, diyaframın arka orta bölümüne ve omurgaya tutunan iki bacağına katılır. Gövde duvarından içeri doğru büyüyen kas dokusu da diyaframın çevre bölümünü tamamlar.

Diyafram yalnızca bir bölme değildir. Kasıldığında aşağı iner, göğüs boşluğunu genişletir, içerideki basıncı düşürür ve havayı akciğerlere çeker. Göğsü karından ayırmak için kurulan bir sınır, aynı zamanda solunumun asıl motoru olmuştur. Kas hücreleri boyun somitlerinden geldiği için motorun siniri boyundan çıkar.

Klinik bağ: kapanmayan köşe

Diyaframın en son kapanan yerleri, plevroperitoneal zarların kapattığı arka yan köşelerdir. Bu kapanma tamamlanmazsa, diyaframın arka yan bölümünde bir açıklık kalır. Açıklık çoğunlukla sol taraftadır; sol geçidin daha geç kapanması bununla uyumludur.

Bu açıklığın etkisi bir zamanlama sorusudur. Bağırsak gelişimin ilk haftalarında karın boşluğuna sığmaz ve bir süre göbek kordonunun içinde gelişir. Onuncu hafta dolaylarında karın boşluğuna geri döner. Diyaframda bir açıklık varsa, geri dönen bağırsakların bir kısmı, mide, dalak ve bazen karaciğerin bir bölümü bu açıklıktan göğüse geçer. Bu tam olarak akciğerlerin dallanıp büyüdüğü haftalara denk gelir. Göğüse yerleşen organlar akciğere büyüyecek yer bırakmaz; o taraftaki akciğer küçük kalır, hava yollarının dallanması ve damarlarının gelişimi azalır. Karşı taraftaki akciğer de kalp ve orta yapılar itildiği için etkilenebilir.

Açılıştaki bebeğin bulguları bu tablodan çıkar: karın organlarının bir kısmı göğüste olduğu için karın içe çöküktür; kalp sağa itildiği için sesleri sağda duyulur. Asıl sorun, diyaframdaki deliğin kendisi değil, akciğerin küçük kalmasıdır. Delik doğumdan sonra ameliyatla kapatılabilir, ama gelişim penceresi geçmiş olan akciğer dokusu yerine konamaz. Bu bebeklerin doğumdan önce tanınması, doğumun gerekli ekibin bulunduğu bir merkezde planlanmasını sağlar.

Kendin dene

Toparlayalım

• İntraembriyonik sölom başlangıçta kalbin çevresinden karına uzanan kesintisiz bir boşluktur.
• Kalp, akciğerler ve bağırsak farklı ritim ve basınçlarla çalıştığı için boşluk ayrı odalara bölünür.
• Septum transversum kalbin odası ile karın arasında önden ilk bölmeyi kurar; arkada iki canalis pericardioperitonealis açık kalır.
• Akciğerler bu kanallara doğru büyür ve kanallar cavitas pleuralis olur.
• Plevroperikardiyal kıvrımlar kalbin odasını ayırır; içlerinden geçen nervus phrenicus bugün pericardium fibrosum üzerinden iner.
• Membrana pleuroperitonealis akciğer odalarını karından ayırır; sağ taraf soldan önce kapanır.
• Diyafram dört kaynaktan kurulur; centrum tendineum enine bölmeden gelir; bölme aynı zamanda solunumun motorudur.
• Arka yan köşe kapanmazsa karın organları göğse geçer ve gelişmekte olan akciğer küçük kalır.

Bu derste tek boşluğun odalara nasıl bölündüğünü gördük. Bir sonraki derste lateral katlanmanın karın tarafında açık bıraktığı halkaya döneceğiz: halkanın yalnızca bağlantılar geçtiği için değil, hızla uzayan bağırsak ve büyük karaciğer karın boşluğuna sığmadığı için de açık kaldığını, bağırsağın bir bölümünün geçici olarak göbek kordonunun içinde nasıl geliştiğini ve geri dönerken neden dönerek yerleştiğini göreceğiz. Vücut Duvarının Kapanması.