İnternal, Eksternal, Santral ve Periferik

Açılış

Bu derste iki ayrı terim çifti var ve ikisi birbirine benzediği için sık karıştırılır. Ama farklı şeyleri ölçüyorlar.

İnternal ve eksternal, bir boşluğa ya da duvara göre konum bildirir: içeride mi dışarıda mı.

Santral ve periferik, bir sisteme ya da merkeze göre konum bildirir: merkezde mi çeperde mi.

Birincisi mekânsal, ikincisi örgütsel. Birincisi bir duvarı, ikincisi bir merkezi gerektirir.

İnternal bir sınırın hangi yanında olduğunu, santral ise bir düzenin neresinde olduğunu söyler.

Bu derste ne olacak

İki çifti ayrı ayrı ele alacağız. İnternal/eksternalde içi boş yapıların duvar mantığını kuracağız. Santral/periferikte ise bunun bir yer tarifi değil, işlevsel bir düzen tarifi olduğunu göreceğiz. Son olarak ikisini yüzeyel/derin ekseninden nasıl ayıracağını netleştireceğiz.

Sıfır noktası

İlk çift bir sınır varsayar. İkinci çift bir merkez varsayar. Sınırı ya da merkezi tanımlanmadan hiçbiri kullanılamaz.

Mekanizma

İnternal ve eksternal: duvar mantığı

Bu çift en çok içi boş yapılarda kullanılır: kafatası, göğüs ve karın boşlukları, damarlar, sindirim borusu, kulak.

Mantık şu: bu yapıların bir duvarı vardır ve duvarın iki yüzü. İç yüz boşluğa bakar, dış yüz çevreye.

Somut kullanımlar:

• Kafatasında iç yüzey beyne bakar, dış yüzey saçlı deriye. Aynı kemik, iki farklı yüzey ve iki farklı komşuluk.
• Damarlarda iç yüzey kanla temas eder; dış yüzey çevre dokuya bakar. Damar duvarı katmanlıdır ve her katmanın işlevi farklıdır.
• Kulakta dış kulak, orta kulak ve iç kulak ayrımı bu mantıkla kurulmuştur — dıştan içe doğru üç bölüm.
• Karın duvarında kas katmanları iç ve dış olarak adlandırılır; lifleri farklı yönlerde uzanır.

İkinci bir kullanım alanı: eş adlı yapı çiftleri. Bazı damar ve sinirler ikişer tanedir ve biri bir boşluğun içine, diğeri dışına hizmet eder. Adlarındaki internal/eksternal eki hangisinin nereye gittiğini söyler. Bu, adın bilgi taşıdığı güzel bir örnektir (Ders 00-07).

Santral ve periferik: düzen mantığı

Bu çift bir yer tarifinden çok bir örgütlenme tarifidir. En belirgin kullanımı sinir sisteminde.

Sinir sisteminde:

Buradaki ayrım anatomik olduğu kadar işlevseldir: merkez işler, çeper taşır. Ve ikisinin doku yapısı, onarım kapasitesi ve korunması farklıdır — merkez kemik bir kutu içinde, çeper ise dokular arasında seyreder.

Dolaşım sisteminde:

Santral dolaşım kalp ve büyük damarları, periferik dolaşım uzuvlardaki küçük damar ağlarını anlatır. Buradaki ayrım da işlevseldir: merkez pompalar, çeper dağıtır ve dokuyla alışveriş yapar.

Bir yapının kendi içinde:

Terimler tek bir yapı için de kullanılabilir. Bir kemikte santral kısım ile periferik kısım farklı yapıdadır. Bir organda merkezî bölge ile çevresel bölge farklı işlev görebilir.

İki çift arasındaki ilişki

Bazen aynı yapı için ikisi de kullanılabilir ve bu karışıklık üretir. Ayırt etmenin yolu, cümlenin hangi soruyu cevapladığına bakmak:

• "Hangi tarafında?" → internal/eksternal. Bir sınır var ve yapı onun bir yanında.
• "Düzenin neresinde?" → santral/periferik. Bir merkez var ve yapı ona yakın ya da uzak.

Pratik bir ayraç: internal/eksternal duvarı olan yapılarda, santral/periferik dallanan ya da yayılan sistemlerde kullanılır.

Yüzeyel/derin ekseninden farkı

Ders 01-19'daki eksenle karıştırılması en yaygın hatadır. Üçü de "içeride/dışarıda" hissi verir ama referansları farklı:

Üçü aynı yapı için farklı cevaplar verebilir. Bir yapı derin olabilir ama bir boşluğa göre eksternal, bir sisteme göre periferik olabilir. Üç eksen bağımsızdır.

Bu yüzden bir konumu tam tarif etmek çoğu zaman birden fazla eksen gerektirir. Kurs 00-09'daki zincirin ikinci halkası — "nerede" — tek bir kelimeyle cevaplanmaz.

Ek bir çift: süperfisyal yapıların adlandırılması

İnternal/eksternal ekleri, eş adlı yapı çiftlerini ayırt etmenin yaygın yoludur ama tek yolu değildir. Aynı işi gören başka ek aileleri de vardır: yüzeyel/derin, üst/alt, ön/arka.

Ortak mantık şu: bir ad iki yapıya birden verilmişse, arasına bir ayırt edici ek konur. O ek, iki yapının hangi eksende ayrıldığını söyler.

Bu, terminolojinin en pratik özelliklerinden biri. Bir adda "internal" gördüğünde, aynı adı taşıyan bir "eksternal" yapının da bulunduğunu neredeyse kesin olarak bilirsin — ve onu aramaya başlarsın.

Kendin dene

Toparlayalım

• İnternal/eksternal bir SINIRA göre, santral/periferik bir MERKEZE göre konum bildirir.
• İnternal/eksternal içi boş yapılarda kullanılır: duvarın hangi yüzü boşluğa, hangisi çevreye bakar.
• Eş adlı yapı çiftlerinde internal/eksternal eki, hangisinin nereye hizmet ettiğini söyler.
• Santral/periferik bir yer tarifi değil, örgütlenme tarifidir: merkez işler, çeper taşır.
• Santral "bedenin ortası" demek değildir; tanımlı bir sistemin merkezidir.
• Üç eksen bağımsızdır: yüzeyel/derin cilde, internal/eksternal duvara, santral/periferik merkeze göre ölçer.
• Bir konumu tam tarif etmek çoğu zaman birden fazla eksen gerektirir.

Bir sonraki derste iki taraflı bedenin kendine özgü terimlerine geçiyoruz: ipsilateral ve kontralateral.