İnsan Gelişimi Nerede Başlar?

Açılış

Bir cerrah, boyundaki tiroit bezini çıkarırken bezin arkasında ince bir sinir arar ve onu zedelememek için özenle korur. Bu sinir gırtlağın kaslarına gider ve kesilirse hastanın sesi kısılır. Sinirin izlediği yol ilk bakışta anlamsızdır. Kafatasından çıkan büyük bir sinirin dalı olarak boyundan aşağı, göğse kadar iner, sol tarafta kalpten çıkan ana atardamarın kemerinin altından dolanır ve yeniden yukarı, gırtlağa çıkar. Gırtlak ile sinirin çıktığı yer arasındaki uzaklık birkaç santimetredir, ama sinir göğse inip dönerek bu yolu birkaç kat uzatır. Hiçbir mühendis bir kabloyu böyle döşemezdi. Bu yolu anlamak için sinirin bugünkü işine değil, bedenin nasıl kurulduğuna bakmak gerekir.

İnsan gelişimi ne zaman başlar ve bu soru neden tek bir cevapla yanıtlanamaz? Yetişkin bedenindeki bazı tuhaf düzenlemeler neden işlevle açıklanamaz? Ve gelişimi bilmek, yetişkin anatomisini öğrenen birine ne kazandırır?

Bu derste ne olacak

Önce gelişimin başlangıcı sorusunu ele alacağız ve bu soruya neyin izlendiğine göre farklı cevaplar verildiğini göreceğiz. Sonra yetişkin bedenindeki bazı düzenlemelerin neden ancak gelişimle açıklanabildiğini, gırtlağa giden sinir ve göbek çevresindeki bağlar üzerinden göstereceğiz. Ardından gelişim hakkındaki yaygın yanlış resimleri düzelteceğiz. Son olarak bu alanın dilini ve sınırlarını çizeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Başlangıç neyin izlendiğine bağlıdır

Bir insanın yaşı doğumdan sayılır, ama beden doğumda başlamaz. Doğan bir bebeğin kalbi aylardır atmaktadır, parmakları ve omurgası çoktan oluşmuştur. Gelişimin başlangıcını aramak için daha geriye gitmek gerekir ve bu noktada sorunun tek bir cevabı olmadığı görülür.

Hücreyi izleyen biri için başlangıç döllenmedir: o ana kadar iki ayrı hücre varken, döllenmeyle tek bir hücre, zigot, oluşur. Kalıtım malzemesini izleyen biri de döllenmeyi başlangıç sayar, çünkü iki ebeveynden gelen kalıtım bilgisi ilk kez bir arada bulunur. Ama döllenen hücrelerin kendileri çok daha önce hazırlanmıştır. Bir kadının yumurta hücrelerinin oluşumu, o kadın henüz annesinin rahmindeyken başlar.

Beden planını izleyen biri için ise başlangıç daha ileridedir. Zigotta baş, kuyruk, sağ ya da sol yoktur. Bedenin ön ile arkası, baş ile kuyruk ucu ilk haftalarda kurulur. Dört cevabın dördü de doğrudur, çünkü her biri farklı bir soruya cevap verir; bir başlangıç noktası söylemek, neyin izlendiğini de söylemeyi gerektirir.

Bugünkü işle açıklanamayan yollar

Açılıştaki sinir, kafatasından çıkan nervus vagus'un dalı olan nervus laryngeus recurrens'tir. Gelişimin erken haftalarında embriyonun boyun bölgesinde, solungaç kemerlerine benzeyen bir dizi kemer bulunur. Her kemerin içinden bir atardamar geçer ve gırtlağa gidecek sinir, bu atardamarlardan birinin altından geçerek hedefine ulaşır. O dönemde kalp boyun bölgesine yakındır ve sinirin yolu kısadır.

Gelişim ilerledikçe kalp göğse doğru aşağı iner ve kemer atardamarlarının bir bölümü kaybolur, bir bölümü yetişkinin büyük damarlarına dönüşür. Sol tarafta sinirin altından geçtiği atardamar, ana atardamarın kemeri, arcus aortae, ile ona bağlı bir bağ, ligamentum arteriosum, olarak kalır. Sinir bu yapının altında takılı kaldığı için kalple birlikte aşağı çekilir. Sağ tarafta aynı düzeyin atardamarı kaybolur ve sinir bir üst düzeydeki köprücük altı atardamarının altından döner.

Bu yüzden sinirin bugünkü dolambaçlı yolu bir tasarım hatası değil, bir taşınmanın kaydıdır. Yapılar bir yerde kurulur, sonra yer değiştirir; sinirleri ve damarları onları ilk kuruldukları yerden izler. Yetişkin bedeninde bir yapının işiyle açıklanamayan birçok düzenleme, onun nasıl ve nerede kurulduğuyla açıklanır.

Kaldırılan yapıların izleri

Gelişim yalnızca yapı eklemez; bazı yapılar kurulur, bir süre çalışır ve sonra kaldırılır. Rahimdeki bebek oksijeni ve besini göbek kordonundaki damarlarla anneden alır. Doğumdan sonra bu damarların işi biter, kapanırlar ve bağ dokusundan ince kordonlara dönüşürler. Karaciğere giden göbek toplardamarı ligamentum teres hepatis olarak, göbek atardamarları karın ön duvarının iç yüzünde bağlar olarak kalır.

Göbek deliği, umbilicus, kordonun bedene bağlandığı yerin izidir. Bugün hiçbir işi yoktur, ama herkeste vardır ve herkeste aşağı yukarı aynı yerdedir. Kaldırılmış bir yapı, yokluğuyla da bedende bir iz bırakır.

Gelişim hakkındaki yanlış resimler

Yüzyıllar boyunca gelişimin, rahimde hazır ama minik bir insanın büyümesi olduğu düşünüldü. Bugün zigotta küçük bir kol, göz ya da kalp bulunmadığı bilinir. Gelişim bir büyütme değil, bir kurma işidir ve kurulan şey her aşamada bir öncekinden yapısal olarak farklıdır.

Gelişimi bir makinenin montajı gibi, parçaların sırayla eklendiği bir süreç olarak düşünmek de yanıltıcıdır. Birçok yapı aynı anda gelişir ve bir yapının oluşumu komşusunun oluşumuna bağlı olabilir. Bu yüzden bir bölgede erken dönemde ortaya çıkan bir sapma, ona uzak görünen bir yapıyı da etkileyebilir. Bir yapı bozukluğuyla doğan bebeklerde aynı anda başka bölgelerde de farklılık bulunması çoğu zaman bu ortak gelişim zamanlamasından kaynaklanır.

Bu alanın dili ve sınırları

Gelişimin zamanlaması kişiden kişiye değişir ve kaynaklar haftaları farklı biçimlerde sayabilir: bazıları döllenmeden, bazıları annenin son adet tarihinden itibaren. Embriyoloji kitapları gelişimi genellikle döllenmeden itibaren sayar, gebelik takibinde ise son adet tarihinden sayılan haftalar kullanılır ve ikisi arasında yaklaşık iki haftalık bir fark vardır. Bu yüzden gelişimle ilgili bir sayı okunurken hangi başlangıçtan sayıldığına bakmak gerekir; zaman ifadeleri çoğunlukla "yaklaşık" ve "genellikle" sözcükleriyle verilir.

Bu alan biyolojik gelişimi anlatır. Kişiliğin, hakların ya da ahlaki statünün ne zaman başladığı biyolojik değil, felsefi, hukuki ve dinî bir sorudur ve gelişimsel anatominin cevaplayabileceği sorulardan değildir. Ders 02-39'da gördüğümüz hücrenin planlı ölümü gibi süreçler ise tam olarak bu alanın konusudur: bir yapının nasıl kurulduğunu ve nasıl kaldırıldığını açıklarlar.

Kendin dene

Toparlayalım

• Beden doğumda başlamaz; doğum gelişimin bir başlangıcı değil, görünür hâle geldiği andır.
• Gelişimin başlangıcı neyin izlendiğine bağlıdır: hücre ve kalıtım için döllenme, gametler için çok daha önce, beden planı için ilk haftalar.
• Nervus laryngeus recurrens kalbin göğse inişiyle aşağı çekildiği için solda arcus aortae ve ligamentum arteriosum'un altından döner.
• Yetişkinde işlevle açıklanamayan birçok düzenleme, yapının nerede ve nasıl kurulduğuyla açıklanır.
• Gelişim yapı kaldırır da: göbek toplardamarı ligamentum teres hepatis'e, göbek atardamarları bağlara dönüşür, umbilicus kordonun izidir.
• Gelişim minik bir insanın büyümesi değil, bir kurma işidir; birçok yapı aynı anda gelişir ve birbirini etkiler.
• Gelişim haftaları döllenmeden ya da son adet tarihinden sayılabilir; aradaki fark yaklaşık iki haftadır.

Bu derste gelişimin başlangıcını ve yetişkin anatomisini nasıl açıkladığını gördük. Bir sonraki derste döllenmeden doğuma uzanan süreyi ikiye bölen sınıra bakacağız: organ taslaklarının kurulduğu kısa embriyonik dönem ile kurulan yapıların büyüyüp olgunlaştığı uzun fetal dönem arasındaki farkı ve bir yapının bozucu etkilere neden en çok kurulurken açık olduğunu göreceğiz. Embriyonik ve Fetal Dönemler.