İlkel Bağırsak Tüpünün Oluşumu

Açılış

Zamanında doğan bir bebeğin ağzından ve burnundan sürekli köpüklü bir tükürük gelir. Annesinin gebeliğinin son aylarındaki ultrasonlarda amniyon sıvısının olağandan fazla olduğu not edilmiştir. Bebek ilk kez emzirildiğinde öksürür, boğulur gibi olur ve morarır. Hemşire midesine burnundan ince bir sonda ilerletmeye çalışır, ama sonda birkaç santimetre sonra takılır. Çekilen röntgende sondanın göğsün üst kısmında kıvrılıp kaldığı, buna karşılık midede ve bağırsaklarda hava bulunduğu görülür. Yemek borusunun üst bölümü kör bir uçla bitmiştir; alt bölümü ise soluk borusuna açılmaktadır. Hava midede bulunduğuna göre, bebeğin soluduğu havanın bir kısmı soluk borusundan yemek borusuna ve oradan mideye geçmektedir. Bu bağlantı, soluk borusu ile yemek borusunun gelişimde aynı borudan ayrılmasının ve ayrılmanın tamamlanmamasının izidir.

Katlanmayla ortaya çıkan ve baştan sona aynı görünen bağırsak borusu nasıl birbirinden farklı organlara ayrılır? Bu bölgelerin sınırlarını yetişkinde nereden okuyabiliriz? Ve solunum yolları neden sindirim borusundan çıkar?

Bu derste ne olacak

Önce katlanmanın sonunda ortaya çıkan borunun ön, orta ve arka bölgelere nasıl ayrıldığını göreceğiz. Sonra bu bölgelerin sınırlarını, her birini besleyen atardamar üzerinden okumayı ele alacağız. Ardından borudan tomurcuklanan organları ve solunum yollarının sindirim borusundan nasıl ayrıldığını açıklayacağız. Son olarak ayrılmanın tamamlanmadığı durumu ve bölge sınırının kalın bağırsakta bıraktığı bir zayıf noktayı inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Bir boru, üç bölge

Ders 04-33'te baş ve kuyruk uçlarındaki katlanmanın besin kesesinin bir bölümünü içeri alarak ön ve arka bağırsağı oluşturduğunu, Ders 04-34'te yanlardan gelen katlanmanın aradaki bölümü kapatarak boruyu tamamladığını gördük. Dördüncü haftanın sonunda embriyonun içinde, ağız zarından makat zarına uzanan tek bir boru vardır. Boru bu evrede baştan sona birbirine çok benzer: aynı endoderm astarı, onu saran aynı mezoderm.

Bu borudan yemek borusu, mide, ince ve kalın bağırsaklar, karaciğer, pankreas ve akciğerler çıkacaktır. Boru üç bölgeye ayrılarak bu farklılaşmaya başlar. Baş ucundaki bölüm ön bağırsak, besin kesesine ductus vitellinus ile bağlı kalan orta bölüm orta bağırsak, kuyruk ucundaki bölüm arka bağırsaktır. Bölgeleri birbirinden ayıran şey borunun kendi görünümü değil, çevresindeki mezodermden gelen işaretlerdir: aynı astar, çevresi farklı işaretler gönderdiğinde farklı organlara yönelir.

Sınırı damar çizer

Boru büyüdükçe beslenmesi gerekir. Karın içinde, gövdenin büyük atardamarının ön yüzünden üç ayrı düzeyde üç büyük dal çıkar ve her biri borunun bir bölgesine gider. Ön bağırsağın karın içindeki bölümünü truncus coeliacus, orta bağırsağı arteria mesenterica superior, arka bağırsağı arteria mesenterica inferior besler. Göğüs ve boyundaki ön bağırsak bölümleri, yani yemek borusu ve yutak, kendi bölgelerindeki damarlardan beslenir.

Bu üç dal, bölgelerin kurulduğu dönemde yerleşir ve sonra değişmez. Bağırsak borusu ilerleyen haftalarda çok şey yaşayacaktır: bölümleri uzayacak, dönecek, kıvrılacak, bazıları arka karın duvarına yapışacaktır. Yetişkindeki yerleşimleri bu evredeki sıralarına hiç benzemeyecektir. Ama her bölümün damarı onunla birlikte gider, çünkü damar, bölümü arka duvara asan zarın içinden geçer ve zar bölümle birlikte uzar.

Bu yüzden yetişkinde bir sindirim organının hangi bölgeden geldiği, bugünkü yerine bakarak değil, hangi atardamardan beslendiğine bakarak okunur. Onikiparmak bağırsağının, duodenum, ilk yarısı ön bağırsaktan, ikinci yarısı orta bağırsaktan gelir ve sınır, iki atardamarın dallarının buluştuğu yerdedir. Kalın bağırsağın enine bölümü, colon transversum, de iki bölgeye bölünür: ilk üçte ikisini orta bağırsağın, son üçte birini arka bağırsağın atardamarı besler. Yetişkinde yan yana duran iki bölüm farklı atardamarlardan besleniyorsa, gelişimde farklı bölgelerden gelmiştir.

Borudan tomurcuklananlar

Bir bezin, bir yüzeyin altındaki dokuya doğru büyümesiyle oluştuğunu daha önce gördük. Ön bağırsak bu kuralın en büyük ölçekli örneklerini verir. Ön bağırsağın duvarından tomurcuklar çıkar ve büyüyüp ayrı organlara dönüşür. Karaciğer ve safra yolları ile pankreas, ön bağırsağın son bölümünden, ileride onikiparmak bağırsağı olacak yerden tomurcuklanır. Karaciğer ve safra kesesi truncus coeliacus'un dallarından beslenir. Pankreas ise iki bölgenin sınırında tomurcuklandığı için hem bu damardan hem de orta bağırsağın atardamarından kan alır; kökeni damarlarında okunur.

Dördüncü hafta dolaylarında ön bağırsağın boyun bölümünün ön duvarında bir cep belirir: solunum tomurcuğu. Cep aşağı doğru uzar ve iki yana dallanarak soluk borusunu ve iki akciğerin hava yollarını kurar. Hava yollarının iç yüzünü döşeyen tabaka, sindirim borusunun astarıyla aynı kökenden, endodermden gelir; duvardaki kıkırdak, kas ve damarlar ise çevredeki mezodermden.

Tomurcuk uzarken, onu yemek borusundan ayıran iki kıvrım iki yandan büyür ve birbirine kaynaşarak bir bölme oluşturur. Bölme yukarıdan aşağıya ilerledikçe önde soluk borusu, arkada yemek borusu, oesophagus, iki ayrı boru olarak ayrılır. Ayrılmanın başladığı yerin üstünde, yutakta, iki yol ortak bir geçit olarak kalır. Hava yolu ile besin yolunun boğazda kesişmesinin sebebi budur: biri ötekinden çıkmıştır. Yutkunurken gırtlağın kapağının hava yolunu örtmesi, bu ortak geçidin bedelidir.

Klinik bağ: ayrılma tamamlanmadığında

Soluk borusunu yemek borusundan ayıran bölme düzgün kaynaşmaz ya da arkaya doğru kayarsa, iki boru arasında bir bağlantı kalır ve yemek borusu bir noktada kör bir uçla biter. Açılıştaki bebekte görülen en sık biçimde yemek borusunun üst bölümü kör bir keseyle biter, alt bölümü ise soluk borusuna açılır. Bebek tükürüğünü yutamadığı için ağzından köpüklü salya gelir; beslenmeye çalışıldığında süt kör keseyi doldurur ve soluk borusuna taşar. Anne karnında bebek amniyon sıvısını yutup bağırsaklarından emerek sıvının miktarını dengeler; yemek borusu kapalı olduğunda bu yapılamaz ve sıvı birikir. Midedeki hava, alttaki bağlantıdan geçen soluk havasıdır. Tedavi cerrahidir: bağlantı kapatılır ve yemek borusunun iki ucu birleştirilir. Bu bebeklerde omurga, kalp, böbrek ve uzuv farklılıkları da sık görüldüğü için doğumdan sonra bu sistemler de incelenir.

Bölge sınırlarının yetişkinde bıraktığı bir iz de kalın bağırsaktadır. Kalın bağırsağın sol üst köşesi, enine bölümün aşağı inen bölüme döndüğü yer, orta ve arka bağırsak bölgelerinin sınırına yakındır. Burası iki ayrı atardamarın en uç dallarının buluştuğu, her ikisinden de en uzak olan bölgedir. Kan basıncının düştüğü durumlarda, örneğin ağır sıvı kaybında ya da kalp yetersizliğinde, kalın bağırsağın bu bölgesi kan akımının azalmasından ilk etkilenen yerlerden biridir. Bağırsak duvarının kansız kalmasıyla ortaya çıkan iltihabın sık görüldüğü yerlerden biri bu yüzden bu köşedir. Gelişimdeki bir sınır, yetişkinde iki damar alanının arasındaki bir zayıf nokta olarak yaşar.

Kendin dene

Toparlayalım

• Katlanmanın sonunda ağız zarından makat zarına uzanan, baştan sona birbirine benzeyen bir endoderm borusu oluşur.
• Boru ön, orta ve arka bağırsak bölgelerine ayrılır; bölgeleri çevredeki mezodermin işaretleri belirler.
• Karın içinde truncus coeliacus ön bağırsağı, arteria mesenterica superior orta bağırsağı, arteria mesenterica inferior arka bağırsağı besler.
• Organlar dönüp yer değiştirse de damarları onları izler; gelişimdeki bölge atardamardan okunur.
• Duodenum ve colon transversum iki bölgenin sınırını taşır.
• Karaciğer ve pankreas ön bağırsaktan tomurcuklanır; diverticulum respiratorium soluk borusunu ve akciğerleri verir.
• Bölme tamamlanmazsa oesophagus kör uçla biter ve soluk borusuyla bağlantı kalabilir; köpüklü salya, beslenmede boğulma ve geçmeyen sonda tipiktir.
• Orta ve arka bağırsak sınırına yakın sol kalın bağırsak köşesi, iki damar alanının arasında kan akımı azalmasına duyarlı bir bölgedir.

Bu derste bağırsak borusunun bölgelere nasıl ayrıldığını ve sınırların damardan nasıl okunduğunu gördük. Bir sonraki derste borunun içinde durduğu boşluğa döneceğiz: lateral katlanmanın ortaya çıkardığı tek boşluğun neden kalbin, iki akciğerin ve karın organlarının çevresinde ayrı odalara bölünmesi gerektiğini, bu bölmeleri hangi tanıdık yapının kurduğunu ve bu yapının aynı zamanda nasıl bir motor olduğunu göreceğiz. İntraembriyonik Sölom.