Humerus

Açılış

Yirmi iki yaşında bir basketbolcu, ribaund için sıçradığında rakibinin kolu, yukarı kaldırılmış ve dışa çevrilmiş sağ kolunu geriye doğru iter. Bir çıtırtı duyar ve sahaya düşer; kolunu gövdesinden biraz uzakta, öteki eliyle tutarak kalkar. Sağ omzunun yuvarlak dış hattı kaybolmuş, akromiyonun altı çökük görünmektedir; parmakla bastırıldığında koltuk altının önünde sert, yuvarlak bir kitle hissedilir. Acil servisteki hekim omzu yerine oturtmadan önce bir şey daha yapar: deltoid kasının alt kısmının üstündeki deriye, kolun dış yüzüne bir iğne ucuyla dokunur ve hastaya hissedip hissetmediğini sorar. Hasta hissettiğini söyler; hekim rahatlar. Takım arkadaşı sonra sorar: omuz bu kadar kolay nasıl yerinden çıkar, ve hekim neden yerine oturtmadan önce kolun derisini yoklar?

Humerusun başı omuzdaki sığ yuvada yerinden çıkmadan nasıl durur? Kemiğin üzerindeki çıkıntılar ve oluklar neyi gösterir? Ve alt ucu önkolun iki kemiğiyle nasıl ayrı ayrı eklem yapar?

Bu derste ne olacak

Önce humerusun üst ucunu baş, boyunlar ve tüberküllerle adlandıracağız ve başın yuvasına nasıl oturduğunu soracağız. Sonra sığ yuvadaki büyük başı kemiğin değil, kasların tuttuğunu kuracağız. Ardından kemik gövdesindeki izleri ve kemiğe yakın seyreden sinirleri izleyeceğiz. En sonda alt ucun iki ayrı eklem yüzünü okuyup açılıştaki basketbolcuya döneceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Üst uç: baş, boyunlar, tüberküller

Humerusun üst ucunda baş bulunur: düzgün, kıkırdakla kaplı, bir küre parçası biçiminde bir yüzey. Baş içe, yukarı ve geriye doğru, kürek kemiğinin eklem yuvasına bakar. Başın kıkırdak kenarını kemiğin geri kalanından ayıran hafif bir çizgi, anatomik boyun, collum anatomicum, adını alır; eklemin kapsülü bu çizginin yakınına tutunur.

Başın dış yanında büyük tüberkül, önünde küçük tüberkül yer alır. İkisinin arasından, aşağı doğru inen bir oluk geçer: sulcus intertubercularis. Kolun önündeki iki başlı kasın uzun başının kirişi bu oluktan geçer ve omuz ekleminin içinden yuvanın üst kenarına ulaşır. Tüberküllerin hemen altında kemik daralır; burası cerrahi boyundur, collum chirurgicum. Anatomik boyuna göre kırıklar burada çok daha sık görülür, özellikle kemiği incelmiş yaşlılarda.

Sığ yuvayı ne tutuyor

Ders 06-47'de kürek kemiğinin eklem yuvasının sığ olduğunu görmüştük. Humerusun başı ise bu yuvadan belirgin biçimde büyüktür. Yuva, başın yüzeyinin ancak üçte birinden biraz fazlasını karşılar. Yuvanın kenarını saran fibröz kıkırdak bir halka yuvayı bir miktar derinleştirir, ama başın büyük bölümü her an yuvanın dışında kalır. Kemik biçimine bakarak bu eklemin yerinden çıkmadan nasıl durduğunu açıklamak mümkün değildir.

Başı yuvada tutan asıl yapı, çevresini saran dört kısa kasın kirişleridir. Kürek kemiğinin ön yüzündeki çukurdan çıkan kas küçük tüberküle; spinanın üstündeki ve altındaki çukurlardan çıkan kaslar ile dış kenardan çıkan küçük bir kas büyük tüberküle tutunur. Dördünün kirişleri eklem kapsülüyle kaynaşarak başın önünü, üstünü ve arkasını saran bir manşet oluşturur. Kol hareket ederken bu kaslar sürekli kasılarak başı yuvanın merkezine bastırır. Kolu kaldıran büyük kas, deltoid, başı yukarı iterken manşet onu aşağı ve içe tutar; böylece baş yuvada dönebilir ama yerinden kaymaz.

Bu düzenin bir zayıf yanı vardır: manşet başın altını sarmaz. Kapsülün alt bölümü gevşektir ve kas desteği yoktur. Kol yukarı kaldırılıp dışa çevrildiğinde baş, yuvanın alt ön kenarına doğru yaslanır ve bu yöne itilirse yuvadan öne ve aşağı kayabilir.

Gövde ve kemiğe yakın sinirler

Humerusun gövdesi üst yarıda silindir biçimine yakındır, alt yarıda öne ve arkaya doğru yassılaşır. Gövdenin dış yüzünün ortasında deltoid kasının tutunduğu pürüzlü bir kabartı, tuberositas deltoidea, bulunur. Arka yüzde, bu kabartının arkasından aşağı ve dışa doğru eğik uzanan sığ bir oluk vardır: sulcus nervi radialis. Kolun arka kaslarını ve önkolun açıcı kaslarını çalıştıran sinir bu oluk boyunca kemiğe yakın seyreder ve gövde kırıklarında zedelenebilir.

Cerrahi boynun çevresinde de bir sinir dolanır. Nervus axillaris, koltuk altından arkaya geçer, humerusun cerrahi boynunun arkasını sarar ve deltoid kasına ve omzun dış yüzünün alt bölümündeki küçük bir deri alanına dallar verir. Kemiğe bu kadar yakın seyreden sinirler, kemiğin kırılmasında ya da yerinden çıkmasında zedelenmeye açıktır.

Alt uç: iki ayrı eklem yüzü

Humerusun alt ucu genişler ve önkolun iki kemiğiyle ayrı ayrı eklem yapan iki yüz taşır. Dış yanda yuvarlak, top biçimli bir çıkıntı, capitulum humeri, bulunur; radiusun çanak biçimli başı buna oturur. İç yanda makara biçimli bir yüz, trochlea humeri, bulunur; ulnanın derin çentiği bunu kavrar.

İki yüzün biçimi verdikleri izinleri gösterir. Makara biçimi yalnız tek bir eksende, bükülme ve açılma yönünde harekete izin verir; ulna bu yüzden dirsekte yalnız bükülüp açılır. Top biçimi ise hem bükülmeye hem de radiusun kendi ekseni çevresinde dönmesine izin verir. Dirsek tek bir eklem kapsülünün içinde iki ayrı izni bir arada taşır.

Alt ucun iki yanında elle kolayca bulunan iki çıkıntı, iç ve dış epikondiller, vardır. Bunlar önkolun kaslarının tutunma yerleridir. İç epikondilin arkasındaki sığ olukta, dirseğe çarpınca parmaklara elektrik çarpması gibi bir his yayan sinir seyreder. Alt ucun ön yüzünde ve arka yüzünde, dirsek bükülüp açılırken önkol kemiklerinin uçlarının oturduğu çukurlar bulunur.

Klinik bağ: omuz çıkığı ve aksiller sinir

Açılıştaki basketbolcuya dönelim. Kolu yukarı kaldırılmış ve dışa çevrilmişken geriye doğru itilen kol, humerusun başını yuvanın alt ön kenarına doğru zorlamıştır. Manşetin desteklemediği alt kapsül yırtılır ve baş yuvadan öne ve aşağı kayarak koltuk altının önüne yerleşir. Omuz çıkıklarının büyük çoğunluğu bu yönde olur. Omzun yuvarlak hattı, başın akromiyonun altında bıraktığı boşluk yüzünden kaybolur ve koltuk altının önünde başın kendisi ele gelir.

Hekimin deriyi yoklamasının nedeni aksiller sinirdir. Baş aşağı doğru kayarken cerrahi boynun çevresini saran bu sinir gerilip zedelenebilir. Sinirin deriye verdiği dal, omzun dış yüzünün alt bölümünde, deltoid kasının alt yarısının üstünde küçük bir alanı besler. Bu alanda his kaybı sinirin zedelendiğini düşündürür. Hekim bunu yerine oturtmadan önce ve sonra kaydeder; böylece bir sinir zedelenmesinin çıkıktan mı yoksa yerine oturtma işleminden mi kaynaklandığı ayırt edilebilir.

Genç yaşta bir kez yerinden çıkan omuzda, yuvanın kenarındaki fibröz kıkırdak halka ve kapsül zedelenebilir; bu yüzden gençlerde tekrar çıkma eğilimi yaşlılardan daha yüksektir. Yaşlılarda ise kemik inceldiği için omza gelen bir düşüş sık olarak cerrahi boyun kırığı yapar ve aksiller sinir bu kez kırık nedeniyle tehlikeye girer.

Kendin dene

Toparlayalım

• Caput humeri içe, yukarı ve geriye bakar; collum anatomicum başın kenarını, collum chirurgicum tüberküllerin altındaki dar bölgeyi gösterir.
• Tuberculum majus ve tuberculum minus rotator manşet kaslarının tutunma yerleridir; aralarındaki sulcus intertubercularis'ten iki başlı kasın uzun başının kirişi geçer.
• Yuva başın ancak üçte birinden biraz fazlasını karşılar; başı yerinde tutan asıl yapı rotator manşettir.
• Manşet başın altını sarmaz; omuz bu yüzden çoğunlukla öne ve aşağı çıkar.
• Nervus axillaris cerrahi boynu sarar; çıkıkta ya da boyun kırığında zedelenebilir ve deltoidin üstündeki deri alanında his kaybı yapar.
• Gövdenin arkasındaki sulcus nervi radialis boyunca bir sinir kemiğe yakın iner.
• Alt uçta capitulum humeri radiusla, trochlea humeri ulnayla eklem yapar; makara yalnız bükülme ve açılmaya, top biçimli yüz dönmeye de izin verir.

Bu derste kolun üst kemiğini omuzdan dirseğe izledik ve alt ucundaki top biçimli yüzün, radiusun yalnız bükülmesine değil dönmesine de izin verdiğini gördük. Bir sonraki derste bu dönmeye bakıyoruz. Avucunu yukarıdan aşağı çevirdiğinde önkolundaki iki kemikten biri ötekinin çevresinde döner. Bir kemiğin komşusunun çevresinde nasıl döndüğünü ve bu dönmenin neden eli de birlikte çevirdiğini soracağız. Radius.