Gelişim Zaman Çizelgesi

Açılış

Otuz yaşında bir kadın, adetinin iki hafta geciktiğini fark eder ve evde yaptığı gebelik testi olumlu çıkar. Birkaç gün sonra gittiği kadın doğum hekimi, son adet tarihinden hesaplayarak gebeliğin altıncı haftasında olduğunu söyler. Kadın hemen folik asit kullanmaya başlamak ister, çünkü bunun bebekte omurilik ve beyin gelişimiyle ilgili bozuklukları önlediğini okumuştur. Hekim ona folik asidi elbette kullanmasını, ama asıl etkinin gebelikten önce başlandığında görüldüğünü söyler. Bu ilacın korumaya çalıştığı yapı, beyni ve omuriliği oluşturacak tüp, kadın gebe olduğunu öğrendiği günlerde çoktan kapanmıştır. Bir gelişim çizelgesi, bu tür bir zamanlama sorununu ancak doğru okunduğunda ortaya koyar.

Bir gelişim çizelgesi nasıl okunur ve ondan hangi bilgi güvenle çıkarılabilir? Gelişimin ilk iki ayında hangi olaylar hangi sırayla gerçekleşir? Ve embriyolar neden yalnızca haftalara göre değil, taşıdıkları yapılara göre de sıralanır?

Bu derste ne olacak

Önce bir gelişim çizelgesinin neyi gösterip neyi göstermediğini ve okunurken nelere dikkat edileceğini göreceğiz. Sonra döllenmeden sekizinci haftanın sonuna kadar olayların kaba sırasını çıkaracağız. Ardından embriyoların neden takvime değil yapıya dayanan evrelerle sıralandığını açıklayacağız. Son olarak nöral tüpün kapanma zamanını ve folik asidin neden gebelikten önce başlanması gerektiğini inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Çizelge neyi gösterir

Embriyoloji kitaplarındaki çizelgelerde bir eksende haftalar, öbür eksende yapılar bulunur ve her yapının kurulduğu aralık bir bantla gösterilir. Çizelge bir yapının ne zaman kurulduğunu söyler, ama neden o aralıkta kurulduğunu ya da yan yana duran iki yapının birbirine bağlı olup olmadığını söylemez. Aynı haftada kurulan iki yapı birbirine bağlı olabilir de olmayabilir de; bunu ayırt etmek için çizelgenin ötesine bakmak gerekir.

Çizelgedeki hafta sayıları kaynağa göre bir iki gün, hatta bir hafta kayabilir. Ders 04-01'de gördüğümüz gibi bazı kaynaklar döllenmeden, bazıları son adet tarihinden sayar; ayrıca her sayı bir ortalamadır ve gelişim herkeste aynı gün aynı şeyi yapmaz. Olayların sırası ise hangi sayma yöntemi kullanılırsa kullanılsın değişmez. Bir yapı ötekinden önce kuruluyorsa, her kaynakta önce kurulur.

Bantların genişliği de bilgi taşır. Dar bir bant hızla kurulan bir yapıyı, geniş bir bant uzun süre kurulmayı sürdüren bir yapıyı gösterir. Ders 04-02'de her yapının kendi kritik dönemi olduğunu gördük; geniş bir bant, uzun süren bir duyarlılık demektir. Aynı aralıkta kurulan yapılar da aynı dönemin koşullarını paylaşır ve aynı etkenden birlikte etkilenebilir.

Kaba sıra

Döllenmeden sonraki ilk haftada zigot bölünerek bir hücre topuna dönüşür, rahim boşluğuna ulaşır ve haftanın sonuna doğru rahim duvarına yerleşmeye başlar. İkinci haftada yerleşme tamamlanır ve embriyo iki katlı bir disk hâline gelir. Üçüncü haftada bu disk üç temel tabakaya ayrılır, bedenin baş-kuyruk ekseni belirginleşir ve sırt yüzünde sinir sistemini oluşturacak levha belirir.

Dördüncü hafta, gelişimin en yoğun haftalarından biridir. Sinir levhası katlanarak nöral tüpü oluşturur ve tüpün baş ucundaki açıklık, neuroporus cranialis, yaklaşık yirmi beşinci günde, kuyruk ucundaki açıklık, neuroporus caudalis, yaklaşık yirmi sekizinci günde kapanır. Aynı hafta içinde kalp atmaya başlar, boyun bölgesinde kemerler, arcus pharyngei, belirir ve haftanın sonunda kol tomurcukları, bir iki gün sonra da bacak tomurcukları çıkar.

Beşinci haftadan sekizinci haftanın sonuna kadar yüz biçimlenir, gözler ve kulaklar belirginleşir, kollar ve bacaklar, membrum inferius dahil, uzayarak bölümlere ayrılır. Sekizinci haftada el ve ayak parmakları arasındaki doku ortadan kalkar ve parmaklar ayrılır. Dokuzuncu haftadan itibaren, Ders 04-02'de gördüğümüz gibi, yeni organ eklenmez; var olan yapılar büyür ve olgunlaşır.

Evre: takvim değil yapı

Aynı takvim gününde iki embriyo aynı gelişim düzeyinde olmayabilir. Embriyolar yalnızca yaşlarına göre sıralanırsa, farklı düzeylerdeki embriyolar aynı gruba girer. Bu yüzden embriyologlar ikinci bir ölçü kurmuştur: embriyoyu o an taşıdığı yapılara göre bir evreye yerleştirmek.

Bu sistem, Washington'daki Carnegie Enstitüsü'nün embriyo koleksiyonu üzerinde çalışan araştırmacılarca kuruldu ve bugün Carnegie evreleri adıyla anılır. İlk sekiz hafta yirmi üç evreye ayrılır ve her evre, örneğin belirli sayıda vücut bölütünün görünmesi ya da kol tomurcuğunun belirmesi gibi yapısal ölçütlerle tanımlanır. Bir embriyonun evresi, kaç gün geçtiğini değil, gelişimin nereye kadar geldiğini söyler. Evreler için de yaklaşık günler verilir, ama tanımlayan şey günler değil, yapılardır.

Klinik bağ: nöral tüp ve folik asit

Nöral tüp, döllenmeden sonraki yaklaşık dördüncü haftanın sonunda tamamen kapanmış olur. Bu, son adet tarihinden sayıldığında yaklaşık altıncı haftaya karşılık gelir; birçok kadın gebe olduğunu ancak bu sıralarda fark eder. Tüpün baş ucu kapanmazsa beyin gelişmez, kuyruk ucu kapanmazsa omurilik ve onu örten dokular açık kalır; ikincisi açık omurga, spina bifida, olarak bilinir.

1991'de İngiltere'de yürütülen geniş bir çalışma, daha önce böyle bir bebeği olan kadınlara gebelikten önce başlanan folik asidin bu bozuklukların yinelenmesini büyük ölçüde azalttığını gösterdi. Folik asidin koruyabilmesi için tüp kapanırken vücutta yeterli düzeyde bulunması gerekir. Bu yüzden gebelik planlayan kadınlara folik asidi gebelikten önce başlamaları önerilir. Çizelgedeki tek bir satır, yani nöral tüpün kapanma haftası, bu önerinin bütün gerekçesini taşır.

Kendin dene

Toparlayalım

• Gelişim çizelgesi bir yapının ne zaman kurulduğunu söyler; neden kurulduğunu ya da yan yana iki yapının birbirine bağlı olup olmadığını söylemez.
• Hafta sayıları kaynağa ve sayma yöntemine göre kayar; olayların sırası değişmez.
• Bant genişliği kurulmanın süresini ve duyarlılığın ne kadar sürdüğünü gösterir; aynı aralıktaki yapılar birlikte etkilenebilir.
• İlk hafta bölünme ve yerleşme, ikinci hafta iki katlı disk, üçüncü hafta üç tabaka ve eksenler, dördüncü hafta nöral tüp, kalp atımı ve uzuv tomurcuklarıdır.
• Neuroporus cranialis yaklaşık 25. günde, neuroporus caudalis yaklaşık 28. günde kapanır; parmaklar sekizinci haftada ayrılır.
• Carnegie evreleri ilk sekiz haftayı yirmi üç basamağa ayırır ve embriyoyu takvime değil taşıdığı yapılara göre sıralar.
• Tubus neuralis çoğu kadın gebeliğini fark etmeden kapanır; folik asit bu yüzden gebelikten önce başlanır.

Bu derste gelişim olaylarının sırasını ve çizelgenin nasıl okunacağını gördük. Bir sonraki derste çizelgedeki her ortalamanın çevresindeki dağılıma bakacağız: sağlıklı insanlar arasındaki yapısal farkların, varyasyonların, ve gelişimden sapan yapıların, anomalilerin, aynı gelişim sürecinin farklı sonuçları olduğunu ve kitaplarda çizilen anatominin aslında kimin anatomisi olduğunu göreceğiz. Konjenital Varyasyon ve Anomali Kavramları.