Etmoid Kemik

Açılış

Otuz yaşındaki bir bisikletçi, yokuş aşağı inerken ön tekeri bir çukura girer ve yüzünün ortası, burnu ve alnı yere çarpar. Burnu kırılır, gözlerinin çevresi morarır; hastanede burun kemiği düzeltilir ve eve gönderilir. Birkaç gün sonra öne eğildiğinde sol burun deliğinden su gibi berrak bir sıvının damladığını fark eder. Sıvı nezle akıntısına benzemez; mendile yapışmaz ve ağzına tuzlu bir tat gelir. Kahvesinin kokusunu da alamadığını anlar. Yeniden hastaneye geldiğinde yapılan inceleme, damlayan sıvının beyin ve omuriliği çevreleyen sıvı olduğunu gösterir. Tomografide, burun boşluğunun tavanında, beyin ile burnu ayıran ince ve delik deşik kemik levhada bir kırık bulunur. Hekim, beyin zarı iltihabı riski nedeniyle onu yatırarak izlemeye alır. Bisikletçinin aklına takılan soru şudur: beyin ile burnun arasında nasıl olur da bu kadar ince, bu kadar kolay kırılan bir kemik bulunur?

Kafatasının en ince kemiği neden bu kadar incedir? Beyni taşıyan tabanın bir bölümü neden kalbur gibi delik deşiktir? Ve burun boşluğunun duvarlarındaki kıvrımlı levhalar ne kazandırır?

Bu derste ne olacak

Önce bu kemiğin neden bu kadar ince olabildiğini soracağız. Sonra üst levhasının neden tek bir büyük delik yerine çok sayıda küçük delik taşıdığını göreceğiz. Ardından burun boşluğundaki kıvrımlı levhalara ve kemiğin içindeki hava hücrelerine bakacağız. Son olarak aynı levhanın hem sınır hem geçit olmasının bedelini, açılıştaki bisikletçiye dönerek göreceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

İncelik neden mümkün

Önceki derslerde yapının yükü izlediğini defalarca gördük: süngerimsi kemiğin çubukları yük hatları boyunca dizilir, eğilmede az çalışan merkez boşaltılır, kemik yük görmeyen yüzeylerden kaldırılır. Bu kuralı tersinden okumak, bu dersin anahtarıdır: yükün geçmediği yerde malzeme geri çekilebilir.

Etmoid tam olarak böyle bir yerdedir. Ders 06-26'da başın ağırlığının arkadan, büyük deliğin iki yanındaki kondillerden omurgaya geçtiğini görmüştük. Çiğneme kuvvetleri de yüzün yanlarındaki kalın kemik sütunlarından yukarı çıkar. Etmoid, iki göz çukurunun arasında ve burun boşluğunun üstünde, bu yolların hiçbirinin üzerinde değildir. Üzerinden büyük bir yük geçmeyen bir levhanın kalın olması da gerekmez. Baş her an taşınan ve dengelenen bir yük olduğu için, gereksiz her gram boşuna ödenen bir bedeldir. Etmoidin inceliği bir zayıflık değil, yükün oradan geçmemesinin verdiği bir izindir.

Etmoid, ortasında dikey bir levha ve iki yanında asılı iki hücreli kütleden oluşur. Dikey levhanın, lamina perpendicularis, aşağı inen bölümü burun bölmesinin üst kısmını kurar; yukarı doğru uzanan küçük bir tepesi beyni iki yarıya ayıran zar perdesinin tutunma yeridir. Yan kütlelerin dış yüzü, lamina orbitalis, göz çukurunun iç duvarını kurar ve o kadar incedir ki ışığa tutulduğunda kâğıt gibi saydam görünür.

Kalbur neden delik deşik

Etmoidin üst levhası, kalbur levhası, çok sayıda küçük delikle örülüdür. Bu deliklerden koku alma sinirinin, nervus olfactorius, ince lif demetleri geçer. Koku alıcıları burun boşluğunun tavanında, geniş bir alana yayılmış durumdadır. Her alıcıdan çıkan lifler, bulunduğu yerden dosdoğru yukarı, kalbur levhasının hemen üstünde duran koku soğancığına, bulbus olfactorius, uzanır.

Neden tek bir büyük delik değil de çok sayıda küçük delik? Ders 06-28'de yolların en kısa yolu aradığını ve sfenoidde bu ilkenin yolları merkezdeki birkaç büyük açıklığa topladığını görmüştük; orada hem kaynaklar hem hedefler merkezdeydi. Burada kaynak tek bir noktada değil, geniş bir alana yayılmıştır. Her lif kendi en kısa yolunu kullandığında, ortaya tek bir büyük delik değil, levhanın bütün yüzeyine yayılmış bir elek çıkar. Aynı ilke, kaynağın dağılımına göre iki farklı geometri üretir: toplu kaynak bir kanal, yayılmış kaynak bir kalbur.

Kıvrımlar ve hava hücreleri

Etmoidin yan kütlelerinden burun boşluğuna doğru ince levhalar sarkar ve uçları içe ve aşağı doğru kıvrılır. Burun boşluğunun yan duvarındaki üst ve orta konka, concha nasalis media gibi, etmoidin parçalarıdır. Düz bir duvar yerine kıvrılmış levhalar, aynı küçük hacme çok daha büyük bir yüzey sığdırır. Bu yüzeyin üzerini damardan zengin bir mukoza kaplar ve içeri giren hava bu kıvrımların arasından geçerken ısınır ve nemlenir; bunun ayrıntısı solunum yollarının konusudur.

Yan kütlelerin içi ise ince duvarlarla birbirinden ayrılmış çok sayıda küçük hava hücresiyle, cellulae ethmoidales, doludur. Daha önce frontal, sfenoid ve şakak kemiklerinde gördüğümüz pnömatik boşlukların bir benzeridir. Bu hücreler burun boşluğuna açılır ve kemiği hafifletir; işlevleri, öbür sinüslerde olduğu gibi tam olarak kesinleşmiş değildir. Hücrelerin göz çukuruna bakan duvarı kâğıt incelikteki levha olduğu için, özellikle çocuklarda bu hücrelerdeki bir iltihap göz çukuruna geçip göz kapağında şişlik ve kızarıklığa yol açabilir.

Bir levha, hem sınır hem geçit

Ders 06-24'te iki içerik üst üste durduğunda aralarında tek bir levhanın kaldığını görmüştük. Alın kemiğinde bu levha beyin ile gözü ayırıyordu ve işi yalnızca ayırmaktı. Kalbur levhası da beyin ile burun boşluğunu ayırır; ama aynı levhanın içinden koku alma lifleri de geçmek zorundadır. Bu levha hem bir sınır hem bir kapıdır. Sınır kapalılık ister, geçit açıklık. İki istek çatışır.

Kalbur bu çatışmanın bir uzlaşmasıdır: levha bütünüyle kapalı değildir, ama tek bir büyük delikle de açılmamıştır; çok sayıda küçük açıklık taşır. Her uzlaşma gibi iki tarafa da tam olarak istediğini vermez. Sınır, delinmemiş bir levhadan zayıftır; geçit, tek bir büyük delikten daha dardır.

Klinik bağ: burundan damlayan berrak sıvı

Açılıştaki bisikletçiye dönelim. Beynin çevresindeki zarlar kalbur levhasının üst yüzüne sıkıca yapışıktır ve koku alma lifleri delikleri geçerken bu zarlardan ince kılıflar taşır. Yüzün ortasına gelen güçlü bir darbe, ince ve delik deşik bu levhayı kırabilir. Kırık, zarları da yırtarsa, beyni çevreleyen sıvı kırık hattından burun boşluğuna sızar. Bisikletçinin öne eğildiğinde damlayan berrak, tuzlu tatlı sıvı budur.

Aynı kırık koku alma liflerini de koparabilir. Lifler, kemik ile birlikte hareket eden burun tavanı ile kafatası içindeki beyin arasında, levhanın deliklerinden geçerken gerilir ve kırıkta ya da beynin ani bir sarsılmasında kopar; koku duyusu kaybolur. Bu kayıp bazen zamanla düzelir, bazen kalıcıdır.

Bu sızıntının önemi, kemiğin hem sınır hem geçit olmasından gelir. Açılan delik yalnızca sıvının dışarı çıkmasına değil, burun boşluğundaki mikropların içeri, beyin zarlarına ulaşmasına da yol açabilir. Hekimin bisikletçiyi beyin zarı iltihabına karşı izlemesi bu yüzdendir. Bu sızıntıların çoğu yatak istirahati ve başın yüksekte tutulmasıyla kendiliğinden kapanır; kapanmazsa yırtık ameliyatla onarılır.

Kendin dene

Toparlayalım

• Etmoid başın ağırlığının ve çiğneme kuvvetlerinin geçtiği yolların dışındadır; inceliği bu yüzden bir izindir, zayıflık değil.
• Lamina perpendicularis burun bölmesinin üstünü kurar; lamina orbitalis göz çukurunun iç duvarını kuran kâğıt incelikteki levhadır.
• Kalbur levhasından nervus olfactorius lifleri bulbus olfactorius'a geçer; geniş bir alana yayılmış kaynak, tek bir delik yerine bir elek üretir.
• Concha nasalis media gibi kıvrık levhalar küçük bir hacme büyük bir yüzey sığdırır.
• Cellulae ethmoidales pnömatik boşluklardır; göz çukuruna bakan duvarları ince olduğu için iltihap göze yayılabilir.
• Kalbur levhası hem beyin ile burnu ayıran bir sınır hem koku liflerinin geçidi olan bir uzlaşmadır.
• Yüzün ortasına gelen darbe levhayı kırabilir; beyin omurilik sıvısı burundan sızar, koku kaybolabilir ve beyin zarı iltihabı riski doğar.

Şimdiye kadar okuduğumuz kafatası kemikleri dışarıdan gelen kuvvetleri karşılıyordu: ağırlık, darbe, kasların çekmesi. Bir sonraki derste yüzün çiğneme kemiklerine geçiyoruz ve orada kuvvetin dışarıdan gelmediğini, içeride üretildiğini göreceğiz. Bir kas alt çeneyi yukarı çektiğinde kuvvet dişlerden ve lokmadan geçip üst çeneye ve oradan kafatasının kendisine geri döner. Bu kapalı döngünün yüzün biçimini nasıl belirlediğini soracağız. Maksilla ve Mandibula.