Epidermisin Katmanları

Açılış

Ağzında ve derisinde kolayca patlayan su dolu kabarcıklarla gelen bir hastada hekim sağlam görünen bir deri bölgesine parmağıyla yandan hafifçe bastırıp kaydırır. Epidermisin üst kısmı altındaki katmandan kolayca sıyrılır. Aynı yaşta başka bir hastanın kabarcıkları ise gergin, kalın tavanlıdır ve kolay patlamaz; parmakla kaydırıldığında deri yerinde kalır. İki hastanın derisindeki ayrılma farklı düzeylerde gerçekleşmektedir. Birincide epidermis hücreleri birbirinden kopmuş, ikincide epidermisin tamamı dermisten ayrılmıştır. Hangisinin hangi düzeyde olduğunu anlamak için epidermisin katmanlarını ve hücrelerin bu katmanlarda birbirine nasıl bağlandığını bilmek gerekir.

Epidermis hangi katmanlardan oluşur ve bu katmanlar neden birbirinden farklı görünür? Hücreler birbirine ve alttaki dermise nasıl tutunur? Ve bu bağlantılardan biri bozulduğunda deri nasıl ayrılır?

Bu derste ne olacak

Önce epidermisin katmanlarını alttan yukarı doğru sıralayacağız. Sonra bu katmanların farklı hücre türleri değil, aynı hücrenin farklı olgunluk evreleri olduğunu göreceğiz. Ardından hücreleri birbirine ve bazal membrana bağlayan bağlantı noktalarını ele alacağız. Son olarak bu bağlantıları hedef alan iki hastalığı, pemfigus vulgaris ile büllöz pemfigoidi, katman düzeyiyle ayıracağız.

Sıfır noktası

Mekanizma

Beş katman

Epidermisin en altında tek sıra hücreden oluşan stratum basale bulunur. Bu katmanın hücreleri membrana basalis'e tutunur ve epidermisin bölünen hücrelerini, yani kök hücreleri ve onların çoğalan yavrularını barındırır. Ders 05-02'de epidermisin damarsız olduğunu ve dermisten beslendiğini gördük; bölünen hücreler bu beslenme kaynağına en yakın katmanda yer alır. Bazal katmanda keratinositlerin arasında pigment üreten ve dokunmayı algılayan başka hücre türleri de bulunur.

Bazal katmanın üstünde birkaç sıralık stratum spinosum yer alır. "Dikenli katman" anlamına gelen adı, mikroskop için hazırlanan kesitlerde hücreler büzüşünce aralarındaki bağlantı noktalarının dikenler gibi görünmesinden gelir. Canlı dokuda hücreler dikenli değildir; ad, doku hazırlama yönteminin yarattığı bir görüntüyü tarif eder. Bu katmanda hücreleri birbirine bağlayan desmozomlar çok sayıdadır ve epidermise çekmeye karşı dayanıklılık verir.

Üstte stratum granulosum bulunur. Bu katmanın yassılaşmaya başlamış hücreleri mikroskopta koyu boyanan tanecikler ve hücre dışına boşaltılacak yağlı maddeleri taşıyan küçük kesecikler içerir. Ders 05-03'te gördüğümüz kalın deride bunun üstünde ince, açık renkli stratum lucidum yer alır. En dışta ise çekirdeksiz, yassı ve ölü hücrelerden oluşan stratum corneum bulunur; bu hücreler sürekli dökülür.

Aynı hücrenin evreleri

Bu beş katman beş farklı hücre türünden oluşmaz. Hepsinde aynı hücre, keratinosit, farklı olgunluk evrelerinde bulunur. Bazal katmanda bölünen bir hücrenin yavrularından biri bazal membrandan ayrılır, bölünmeyi bırakır ve üstteki katmanlara geçer. Altta yeni hücreler üretildikçe daha önce üretilenler yukarı doğru yer değiştirir.

Hücre yukarı ilerlerken yapısı değişir. Önce desmozomlarla komşularına sıkıca bağlanır, sonra içinde sert proteinler biriktirir ve yassılaşır. Granüllü katmanın üstünde çekirdeğini ve öteki yapılarını yıkarak ölür ve boynuz katmanının bir parçası olur. Bir kesitte alttan yukarı bakmak, tek bir hücrenin hayatını baştan sona izlemek gibidir.

Bağlantı noktaları

Epidermisin bir arada durması iki tür bağlantıya dayanır. Desmozomlar komşu keratinositleri birbirine bağlar. Her desmozomda iki hücrenin zarından uzanan özel yapışma proteinleri, desmogleinler ve desmokolinler, hücreler arasındaki boşlukta birbirine kenetlenir; hücrenin içinde ise keratin lifleri bu bağlantı noktalarına tutunur. Böylece bir hücreye gelen çekme kuvveti komşu hücrelere, oradan da bütün epidermise yayılır.

Hemidesmozomlar ise en alttaki hücreleri bazal membrana bağlar. Adlarındaki "yarım" sözü, desmozomun yalnızca bir hücre tarafındaki yarısının bulunmasından gelir; öteki taraf bir hücre değil, bazal membrandır. Bazal membran da ince ipliklerle alttaki dermise demirlenir. Epidermisin bütünlüğü bu iki bağlantı zincirinin sağlam kalmasına bağlıdır.

Klinik bağ: kabarcığın düzeyi

Pemfigus vulgariste bağışıklık sistemi desmozomlardaki desmogleinlere karşı antikor üretir. Keratinositler birbirinden kopar ve yarık epidermisin içinde, çoğunlukla bazal katmanın hemen üstünde açılır. Kabarcığın tavanı ince bir epidermis parçasından oluştuğu için gevşektir ve kolay patlar; ağızdaki yaralar sık ve ağrılıdır. Sağlam görünen deriye yandan bastırılınca üst katmanların kayması, Nikolsky belirtisi olarak bilinir ve bu hastalıkta görülür.

Büllöz pemfigoidde antikorlar hemidesmozom proteinlerini hedef alır. Bu kez epidermisin tamamı bazal membranın düzeyinde dermisten ayrılır. Kabarcığın tavanı epidermisin bütün kalınlığıdır; bu yüzden kabarcıklar gergin ve dayanıklıdır, Nikolsky belirtisi genellikle görülmez. Hastalık daha çok yaşlılarda görülür. İki hastalıkta da tanı, deri parçasında yarığın düzeyinin ve antikorların yerleştiği yerin mikroskopla gösterilmesiyle konur.

Kendin dene

Toparlayalım

• Epidermis alttan yukarı stratum basale, stratum spinosum, stratum granulosum, kalın deride stratum lucidum ve stratum corneum'dan oluşur.
• Bölünen hücreler bazal katmanda, membrana basalis'e tutunmuş olarak bulunur.
• Dikenli katmanın adı, kesit hazırlanırken büzüşen hücrelerde görünür hâle gelen bağlantı noktalarından gelir.
• Bütün katmanlarda aynı hücre, keratinosit, farklı olgunluk evrelerinde bulunur.
• Desmozomlar keratinositleri birbirine, hemidesmozomlar en alttaki hücreleri bazal membrana bağlar.
• Pemfigus vulgariste desmozomlar hedef alınır; yarık epidermis içindedir ve kabarcıklar gevşektir.
• Büllöz pemfigoidde hemidesmozomlar hedef alınır; epidermis dermisten ayrılır ve kabarcıklar gergindir.

Bu derste epidermisin katmanlarını ve bu katmanları bir arada tutan bağlantıları gördük. Bir sonraki derste yolculuğun içine gireceğiz: keratinositin keratin lifleriyle dolup yassılaşarak, çevresine sert bir zarf örerek ve komşularının arasına yağlı bir dolgu dökerek kendini bir yapı elemanına nasıl dönüştürdüğünü ve bu yolun ne kadar sürdüğünü göreceğiz. Keratinositlerin Olgunlaşma Yolu.