Deri Çizgileri ve Yüzey İşaretleri

Açılış

İsviçreli genç bir kadın, yurt dışına giderken sınır kapısında parmak izi verilemediği için sorun yaşadı, çünkü parmak uçlarında hiç sürtünme sırtı yoktu. Ailesinin başka üyelerinde de aynı durum vardı. Araştırmacılar 2011'de bu nadir kalıtsal durumu, parmak izi yokluğunu, bir genin deride çalışan biçimindeki bir değişikliğe bağladılar. Bu aile, çoğumuzun hiç düşünmediği bir şeyi görünür kıldı: parmak ucundaki ince çizgiler rastgele bir yüzey dokusu değildir. Gelişimin belirli bir döneminde kurulan, derinin iç yapısına bağlı, kişiye özgü ve ömür boyu değişmeyen bir düzendir.

Parmak ucundaki çizgiler nasıl oluşur ve ne işe yarar? Avuçtaki büyük çizgilerden nasıl ayrılırlar? Ve epidermis sürekli yenilendiği hâlde parmak izi neden değişmez?

Bu derste ne olacak

Önce derideki iki farklı çizgi türünü, sürtünme sırtlarını ve kıvrım çizgilerini ayıracağız. Sonra sürtünme sırtlarının epidermis ile dermis arasındaki sınırdan nasıl doğduğunu ve ne işe yaradığını göreceğiz. Ardından parmak izinin neden kişiye özgü olduğunu ve neden kalıcı olduğunu açıklayacağız. Son olarak kıvrım çizgilerinin eklemlerle ilişkisini ve parmak izi yokluğu gibi klinik durumları inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

İki ayrı çizgi

Derideki çizgilerin iki türü birbirinden farklı yapılardır. Sürtünme sırtları, cristae cutis, yalnızca Ders 05-03'te gördüğümüz kalın deride, yani parmakların, avuç içinin ve ayak tabanının kılsız derisinde bulunur. İncedirler, birbirine paralel uzanırlar ve parmak uçlarında döngüler, sarmallar ve kemerler çizerler. Kıvrım çizgileri ise daha kalın ve daha seyrektir; avuç içindeki büyük çizgiler ve parmak eklemlerinin avuç yüzündeki çizgiler bu türdendir.

İki çizgi türü farklı derinliklerden doğar. Sürtünme sırtları epidermis ile dermis arasındaki sınırın biçiminden gelir. Kıvrım çizgileri ise derinin bütün kalınlığıyla alttaki bağ dokusuna tutunduğu hatlarda oluşur; deri bu hatlar boyunca her hareketle aynı yerden katlanır. Birincisi kavrama yüzeyini düzenler, ikincisi derinin eklem hareketine uyum sağlamasına izin verir.

Sırtların kökeni ve işi

Ders 05-02'de epidermis ile dermisin girintili çıkıntılı bir sınırla kenetlendiğini gördük. Kalın deride bu girintiler düzenli sıralar hâlinde dizilir. Epidermisin alt yüzü dermise doğru uzanan sırtlar oluşturur ve üstteki yüzey bu sıraları izler. Parmak ucunda gördüğümüz çizgiler, bu alttaki düzenin yüzeydeki görüntüsüdür.

Sürtünme sırtlarının tepesinde ter bezlerinin açıklıkları sıralanır. Sırtlar kavranan yüzeyle temas biçimini değiştirir ve tepedeki gözeneklerden çıkan ince ter tabakası yüzeyi hafifçe nemlendirir; ikisinin birlikte kavramaya katkı verdiği düşünülür. Sırtlar dokunma duyusunda da rol oynar. Parmak ucu bir yüzey üzerinde kaydırıldığında sırtlar titreşir ve bu titreşim sırtların altındaki algılayıcılara iletilir; ince dokuların ayırt edilmesine yardım eder.

Kişiye özgü ve kalıcı

Sürtünme sırtları anne karnında, gebeliğin ilk yarısında oluşur ve doğumdan önce biçimleri tamamlanır. Genel desen türü, döngü, sarmal ya da kemer, ailelerde benzerlik gösterebilir. Ama sırtların ayrıntılı düzeni, yani nerede çatallandıkları, nerede bittikleri ve nasıl kıvrıldıkları, gelişim sırasında parmak ucunun büyüme hızı, yüzey gerginliği ve alttaki dokuların biçimi gibi yerel koşullardan etkilenir. Bu yüzden genetik olarak aynı olan tek yumurta ikizlerinin bile parmak izleri birbirinden farklıdır.

Epidermisin yüzeyi sürekli dökülüp yenilendiği hâlde parmak izi değişmez. Bunun nedeni desenin yüzeyde değil, epidermisin alt sınırında kurulmuş olmasıdır. Alttaki düzen yerinde kaldıkça, üstten dökülen her hücrenin yerine gelen yenileri aynı biçimi alır. Yüzeysel bir sıyrık ya da aşınma geçtikten sonra parmak izi aynı biçimde geri gelir; ancak dermise kadar inen derin bir yara bu düzeni bozarsa geride kalıcı bir iz bırakır.

Kıvrım çizgileri

Kıvrım çizgileri de gebeliğin erken döneminde oluşur ve eklemlerin konumuyla yakından ilişkilidir. Avuç içinde genellikle üç büyük çizgi bulunur; bu çizgiler, altındaki derinin alttaki sert bağ dokusu tabakasına sıkıca tutunduğu hatlara karşılık gelir. Parmakların avuç yüzündeki çizgiler ise eklemlerin hizasına yakın uzanır ve cerrahlar tarafından altındaki eklemlerin yerini kestirmek için kullanılır.

Bazı kişilerde avuçtaki iki üst çizgi birleşerek avucu enine kateden tek bir çizgi oluşturur. Bu tek enine avuç çizgisi Down sendromlu kişilerde daha sık görülür; ama sağlıklı insanların bir bölümünde de bulunur ve tek başına bir hastalık belirtisi sayılmaz.

Klinik bağ: parmak izi yokluğu

Açılıştaki ailede görülen parmak izi yokluğu, 2011'de yayımlanan bir çalışmada SMARCAD1 adlı genin deride çalışan kısa biçimindeki bir değişikliğe bağlandı. Bu kişilerde parmak ucu, avuç ve taban derisi düzdür ve el terlemesi de azalmıştır. Durumun genel sağlık üzerinde belirgin bir etkisi olmasa da, parmak izine dayanan kimlik doğrulama sistemlerinde güçlük yaratır.

Parmak izi sonradan da silikleşebilir. Sürekli aşındırıcı işlerde çalışanlarda ya da bazı kanser ilaçlarının avuç ve tabanda deri tepkisine yol açtığı hastalarda sırtlar belirsizleşebilir. Bu değişikliklerin çoğunda alttaki düzen korunduğu için, neden ortadan kalktığında parmak izi zamanla geri döner.

Kendin dene

Toparlayalım

• Derideki iki çizgi türü farklı yapılardır: sürtünme sırtları, cristae cutis, ve kıvrım çizgileri.
• Sürtünme sırtları yalnızca kalın deride bulunur ve epidermis ile dermis arasındaki sınırın düzeninden doğar.
• Sırtların tepesinde ter bezleri açılır; sırtlar kavramaya ve dokunmada ince ayrıntıların algılanmasına katkı verir.
• Sırtlar doğumdan önce oluşur; ayrıntılı düzen yerel gelişim koşullarına bağlı olduğundan tek yumurta ikizlerinde bile farklıdır.
• Desen alt sınırda kurulduğu için yüzey yenilense de değişmez; yalnızca dermise ulaşan derin yaralar onu kalıcı olarak bozar.
• Kıvrım çizgileri derinin alttaki dokulara tutunduğu hatlarda oluşur ve eklemlerin yerini gösterir; tek enine avuç çizgisi sağlıklı kişilerde de görülebilir.
• Parmak izi yokluğu SMARCAD1 geninin deride çalışan biçimindeki bir değişiklikle ilişkilidir.

Bu derste kalın derinin yüzeyindeki çizgileri gördük. Oysa kalın ve ince deri ayrımı, derinin kalınlığını anlatmanın en kaba yoludur. Bir sonraki derste deri kalınlığını iki sınıf yerine sürekli bir dağılım olarak ele alacağız: epidermisin ve dermisin kalınlığının birbirinden bağımsız değiştiğini ve göz kapağından sırta kadar bölgelerin bu iki ölçüde nerede durduğunu göreceğiz. Derinin Bölgesel Kalınlık Farkları.