Damar Duvarının Katmanları

Açılış

Kapiller dışındaki bütün kan damarlarının duvarı aynı üç katmandan kurulur: içte tunica intima, ortada tunica media, dışta tunica externa (öteki adıyla tunica adventitia). Aort ile el sırtındaki küçük bir ven bu üç katmanı birlikte taşır. İkisini birbirinden ayıran şey katmanların varlığı değil, kalınlıkları ve içerikleridir.

Arter ile ven aynı üç katmana sahipse, bir arter kesitini bir ven kesitinden mikroskop altında nasıl ayırırız? Ve aortun kalın duvarı kendi hücrelerini nasıl besler, içinden akan kan onlara yetişmezken?

Bu derste ne olacak

Önce iç katmanı, endoteli ve onu orta katmandan ayıran elastik zarı tanıyacağız. Sonra damarın çapını ayarlayan ve kendi elastik liflerini üreten orta katmanı inceleyeceğiz. Ardından dış katmanı ve kalın duvarları besleyen küçük damarları, vasa vasorum'u göreceğiz. Son olarak üç katmanın kalınlık oranının arterde, vende ve kapillerde nasıl değiştiğini karşılaştıracağız.

Sıfır noktası

Mekanizma

İç katman: endotel ve elastik sınır

Tunica intima damarın kanla temas eden yüzüdür. En içte tek katlı yassı endotel (endothelium) hücreleri bulunur; bunlar bir bazal lamina (lamina basalis) üzerine oturur ve altlarında gevşek bağ dokusundan oluşan subendotelyal katman (stratum subendotheliale) yer alır. Endotel yalnızca pürüzsüz bir döşeme değildir: pıhtılaşmayı önleyen maddeler salgılar ve nitrik oksit gibi sinyallerle altındaki düz kasın gevşemesini sağlar.

Arterlerde intimanın dış sınırını iç elastik zar (membrana elastica interna) çizer. Bu zar delikli bir elastin tabakasıdır; deliklerden madde geçişi sürer. Kesitte dalgalı parlak bir çizgi gibi görünür, çünkü doku sabitlenirken düz kas kasılır ve zar büzüşür. Belirgin bir iç elastik zar, bir kesitin arter olduğunu ele veren en güvenilir işaretlerden biridir.

İntima, damar hastalıklarının en sık başladığı katmandır. Aterosklerozda yağ ve hücrelerden oluşan plak intimada, endotelin hemen altında birikir ve lümeni içeriden daraltır. Aort diseksiyonunda ise intimadaki bir yırtıktan giren kan media katmanını boylamasına ikiye ayırarak duvarın içinde ikinci bir kanal açar.

Orta katman: çapı ayarlayan kas

Tunica media damarın kas katmanıdır. Düz kas hücreleri damarın uzun eksenine dik, sarmal ya da çembersel dizilir; bu yüzden kasıldıklarında damarın boyunu değil çapını küçültürler. Sempatik sinir lifleri bu kası kasar, endotelden gelen nitrik oksit gevşetir. Kanın hangi dokuya ne kadar gideceği büyük ölçüde bu kas tonusuyla belirlenir.

Medianın dikkat çekici bir özelliği, içinde fibroblast bulunmamasıdır. Media katmanındaki elastik lifleri, kollajeni ve ara maddeyi düz kas hücrelerinin kendisi üretir. Ders 03-51'de düz kasın kendi geri çekici elastik lifini sentezleyebildiğini görmüştük; damar duvarında bu yetenek duvarın bütün iskeletini kurar. Aynı hücre hem kasılarak çapı ayarlar hem de gerilince geri yaylanan elastik ağı örer.

Kalbe yakın büyük arterlerde bu elastik ağ o kadar gelişmiştir ki media, düz kas hücreleriyle aralı dizilmiş onlarca delikli elastik levhadan oluşur; yetişkin aortunda bu levhaların sayısı 40 ile 70 arasındadır. Kas arterlerinde ise media ağırlıkla düz kastan oluşur ve dışarıdan bir dış elastik zar (membrana elastica externa) ile sınırlanır.

Dış katman: bağlantı ve damarın damarları

Tunica externa ağırlıkla kollajen lifli bir bağ dokusudur ve damarı çevresindeki yapılara bağlar. Damara giden sempatik sinir lifleri de (nervi vasorum) bu katmanda ilerler ve medianın dış yüzüne dağılır.

Kalın duvarlı damarlarda duvarın iç kısmı, lümendeki kandan difüzyonla beslenebilir. Ama difüzyon ancak kısa mesafede yeterlidir; duvarın dış kısmı lümenden çok uzakta kalır. Bu bölgeyi vasa vasorum, yani "damarların damarları" besler: dış katmandan duvara giren küçük arterler, kapillerler ve venler. Aortun ve büyük venlerin duvarında belirgindirler. Venlerde daha da boldurlar ve duvarın daha derinine uzanırlar, çünkü lümendeki venöz kan oksijence fakirdir ve duvarı içeriden besleyemez.

Katman oranı damarın kimliğini verir

Arter ile vendeki fark katmanların kalınlık oranındadır. Arterde tunica media en kalın katmandır; lümen görece dar, duvar kalın ve yuvarlak kesitlidir. Aynı bölgede ona eşlik eden vende ise media incedir, tunica externa çoğu zaman en kalın katmandır; lümen geniştir ve kesitte sıklıkla yassılaşmış ya da çökmüş görünür. Örneğin uyluktaki arteria femoralis ile hemen yanındaki vena femoralis aynı kesitte yan yana incelendiğinde bu fark gözle bile seçilir.

Kapiller bu dizinin ucundadır. Kapiller duvarında media ve externa yoktur; yalnızca intimanın en iç parçası, endotel ile bazal lamina ve aralıklarla duvara sarılan perisitler kalır. Ders 09-01'de gördüğümüz 5–10 µm'lik çap ve tek hücrelik duvar, iki katmanın bütünüyle yok olmasının sonucudur. Madde değişimi ancak bu en ince noktada gerçekleşebilir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Kapiller dışındaki her damar üç katman taşır: tunica intima, tunica media, tunica externa.
• İntima endotel, bazal lamina ve subendotelyal katmandan oluşur; arterde iç elastik zarla sınırlanır.
• Ateroskleroz intimada başlar; diseksiyonda kan intimadaki yırtıktan mediaya girer.
• Media çembersel düz kastan oluşur, damar çapını ayarlar ve kendi elastik liflerini üretir; aortta 40–70 elastik levha taşır.
• Externa damarı çevreye bağlar; nervi vasorum ve kalın duvarları besleyen vasa vasorum bu katmandadır.
• Arterde media, vende çoğunlukla externa en kalın katmandır; kapillerde yalnızca endotel ve bazal lamina kalır.

Bu derste orta katmanın hem kas hem elastik lif taşıdığını gördük. Bu iki bileşenin oranı arter ağacı boyunca sabit kalmaz: kalbe yakın arterlerde elastik levhalar, dokulara yakın arterlerde düz kas baskındır. Bu farkın arterleri nasıl iki aileye ayırdığını bir sonraki derste göreceğiz. Elastik ve Müsküler Arterler.