Bilaminar Embriyonik Disk

Açılış

İkiz gebeliği olan bir kadının gebeliğin on ikinci haftasında yapılan ultrasonunda hekim, iki bebeği ayıran ince bir zar arar ve bulamaz. İki bebek tek bir sıvı kesesinin içinde, aralarında hiçbir bölme olmadan yüzmektedir ve tek bir plasentayı paylaşmaktadır. Hekim gebeliği yüksek riskli olarak işaretler, kontrolleri sıklaştırır ve iki bebeğin göbek kordonlarının birbirine dolanıp dolanmadığını izlemeye başlar. Aynı bölümde başka bir ikiz gebelikte ise iki bebeğin her birinin kendi kesesi ve kendi plasentası vardır. İki çift de tek yumurta ikizidir. Aralarındaki fark, embriyonun ikiye ayrıldığı sırada embriyonun çevresinde hangi zarların ve boşlukların henüz kurulmuş, hangilerinin kurulmamış olduğudur.

Döllenmeden sonraki ikinci haftada iç hücre kütlesi nasıl bir yapıya dönüşür? Embriyo neden bir küre değil de düz bir disk olarak başlar? Ve bu haftada kurulan boşluklar ikizlerin zar düzenini nasıl belirler?

Bu derste ne olacak

Önce iç hücre kütlesinin iki tabakalı bir diske dönüşmesini ve diskin neden bir küre değil de düz olduğunu göreceğiz. Sonra diskin iki yanında açılan iki boşluğu ve bu boşlukların işini ele alacağız. Ardından iki tabakadan hangisinin embriyoyu oluşturacağını ve germ hücrelerinin bu düzendeki yerini açıklayacağız. Son olarak ayrılma zamanına göre tek yumurta ikizlerinin zar düzenini ve yapışık ikizleri inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Neden disk

Ders 04-15'te blastokistin iç hücre kütlesinin boşluğun bir kenarında öbeklendiğini gördük. İkinci hafta boyunca bu öbek, embriyonun kendisini oluşturacak olan, iki hücre tabakasından yapılmış yassı bir diske dönüşür. Üst tabaka, epiblast, uzun ve sıralı hücrelerden; alt tabaka, hipoblast, daha küçük, küp biçimli hücrelerden oluşur.

Bir küreden beden planı kurulacaksa önce bir yön gerekir, ama bir kürenin hiçbir noktası ötekinden farklı değildir. İki tabakalı düz bir yapı ise daha hiçbir şey kurulmadan bir üst ve bir alt yüz taşır: hangi tabakanın üstte olduğu bellidir. Bedenin ilk ekseni bu iki tabakanın birbirine göre konumuyla kurulmuş olur.

İkinci haftanın sonuna doğru hipoblastın bir ucunda bir bölge kalınlaşır. Bu kalınlaşma, lamina prechordalis, ileride ağzın açılacağı yeri ve embriyonun baş ucunu işaretler. Disk artık yalnızca bir üst ve bir alt değil, bir baş ve bir kuyruk ucu da taşımaya başlar.

İki boşluk

Diskin her iki yüzü bir boşluğa bakar. Döllenmeden sonraki sekizinci gün dolaylarında epiblastın üstünde küçük bir boşluk açılır ve genişler; bu, embriyoyu ileride çepeçevre saracak olan amniyon boşluğudur, cavitas amniotica. Hipoblastın altında ise ikinci bir boşluk, besin kesesi, saccus vitellinus, bulunur. Yapı, iki boşluğun arasına sıkışmış iki tabakalı bir zar gibidir.

Boşlukların işi yapısaldır. İnce bir hücre tabakası kendi başına düz duramaz, kıvrılır ve buruşur; iki yanından sıvı desteği alan bir zar ise gerilir ve düzlüğünü korur. Boşluklar diskin düz kalmasını sağlar ve ona büyüyebileceği bir alan tanır. Blastokist boşluğunun malzeme harcamadan topluluğa düzen kazandırması gibi, burada da sıvı dolu boşluklar daha küçük bir ölçekte aynı işi görür.

Bu sırada blastokist boşluğunun içi, embriyo dışında kalacak gevşek bir bağ dokusuyla, mesoderma extraembryonicum, dolar. Bu dokunun içinde de bir boşluk açılır ve embriyo, iki kesesiyle birlikte, bu büyük boşluğun içinde, dış zara bir sapla, pedunculus connectens, bağlı olarak asılı kalır. Bu sap ileride göbek kordonuna dönüşecektir.

Embriyo tek tabakadan çıkar

İki tabakalı diskte embriyonun bütün dokuları üst tabakadan, epiblasttan çıkar. Bir sonraki bölümde göreceğimiz üç temel tabakanın üçü de epiblast kökenlidir. Hipoblast ise embriyonun kendisini oluşturmaz; besin kesesinin duvarına ve embriyoya eşlik eden yapılara katılır ve sonraki haftalarda epiblasttan gelen hücreler tarafından yerinden itilir.

Ders 04-06'da germ hücrelerinin atalarının embriyonun gövdesinde değil, ona bitişik bir yapının duvarında ayırt edildiğini gördük. O yapı besin kesesidir. Germ hücreleri de epiblasttan köken alır, ama erkenden ayrılıp besin kesesinin duvarına giderek gövdede başlayacak özelleşme dalgalarından uzakta bekler. Çerçeve, açık bırakılmış bir gözlemi burada kapatır.

Klinik bağ: ikizlerin zarları ve yapışık ikizler

Ders 04-13'te tek yumurta ikizlerinin, topluluğun erken günlerde ikiye ayrılmasıyla oluştuğunu ve ayrılma zamanının ikizlerin zar düzenini belirlediğini gördük. Bu dersteki yapılar bu düzeni açıklar. Ayrılma ilk üç gün içinde olursa, her embriyo kendi dış katmanını, kendi plasentasını ve kendi amniyonunu kurar. Ayrılma blastokist evresinde, iç hücre kütlesinin bölünmesiyle olursa, ikizler tek bir plasentayı paylaşır ama her birinin kendi amniyon kesesi olur; tek yumurta ikizlerinin çoğu böyledir.

Ayrılma amniyon boşluğu açıldıktan sonra, yaklaşık sekizinci günden sonra olursa, iki embriyo tek bir amniyon kesesinin içinde gelişir. Açılıştaki ilk çiftin durumu budur. Aralarında bölme olmadığı için göbek kordonları birbirine dolanabilir ve kan akımı kesilebilir; bu yüzden bu gebelikler yakından izlenir ve bebekler çoğunlukla planlı bir sezaryenle, erken doğurtulur.

Ayrılma ikinci haftanın sonuna doğru, diskin baş ve kuyruk uçları belirmeye başladıktan sonra olursa, disk artık tam olarak ikiye ayrılamaz. İki embriyo bedenlerinin bir bölümüyle birleşik kalır ve yapışık ikizler doğar. 1811'de Siyam'da doğan ve göğüslerinden birleşik olan Chang ve Eng Bunker kardeşlerin ünü yüzünden, yapışık ikizler uzun süre "Siyam ikizleri" diye anıldı. Bu ikizlerin birleşme yeri, diskin hangi bölgesinin ayrılmadan kaldığına bağlıdır.

Kendin dene

Toparlayalım

• İkinci haftada iç hücre kütlesi iki tabakalı bir diske dönüşür: üstte epiblastus, altta hypoblastus.
• Düz disk, kürenin aksine, daha hiçbir şey kurulmadan bir üst ve bir alt yüz taşır; lamina prechordalis baş ucunu işaretler.
• Epiblastın üstünde cavitas amniotica, hipoblastın altında saccus vitellinus bulunur; boşluklar diski düz tutar ve büyümeye yer açar.
• Mesoderma extraembryonicum blastokist boşluğunu doldurur; embriyo pedunculus connectens ile dış zara asılı kalır.
• Embriyonun bütün dokuları epiblasttan çıkar; germ hücreleri de epiblast kökenlidir ve besin kesesinin duvarında bekler.
• Amniyon açıldıktan sonra ayrılan ikizler tek bir amniyon kesesinde gelişir; kordon dolanması riski taşır.
• Ayrılma ikinci haftanın sonuna doğru tam olmazsa yapışık ikizler oluşur; Chang ve Eng Bunker 1811'de doğdu.

Bu derste embriyonun kendisini oluşturacak iki tabakalı diski gördük. Bir sonraki derste diskin çevresindeki daha büyük yapılara bakacağız: amniyonun, besin kesesinin ve koryonun embriyonun parçası değil, onun çalışabilmesi için kurulmuş geçici yapılar olduğunu, her birinin hangi sorunu çözdüğünü ve besin kesesinin işi bittiği hâlde neden hemen ortadan kalkmadığını göreceğiz. Amniyon, Yolk Kesesi ve Koryon.