Baş–Boyun Arterlerinin Genel Haritası

Açılış

Baş ve boyun kanını iki çift arterden alır. Önde, boynun iki yanında sağ ve sol arteria carotis communis yükselir; arkada, boyun omurlarının içindeki deliklerden geçerek sağ ve sol arteria vertebralis çıkar. Karotis arterleri yüzü, kafa derisini, boyun organlarını ve beynin ön ve yan kısımlarını; vertebral arterler ise beynin arka kısmını, beyin sapını ve beyinciği besler. Beynin tabanında bu iki sistem birbirine bağlanır.

Boynundaki karotis nabzını nerede hissedersin ve bu arter neden gırtlak hizasında ikiye ayrılır? Yüzü besleyen arterler hangileridir, beyne giden arter neden boyunda hiç dal vermez? Ve arkadaki vertebral arterler neden kemik bir kanalın içinden geçer?

Bu derste ne olacak

Önce ortak karotis arterin boyundaki seyrini ve iç ile dış karotise ayrıldığı noktayı, bu noktadaki basınç ve kimyasal algılayıcılarla birlikte göreceğiz. Sonra dış karotisin yüzü, dili, boğazı ve kafa derisini besleyen sekiz dalını adlarıyla sayacağız. Ardından iç karotisin kafatasına girişini ve beyne ulaşan dallarını izleyeceğiz. Son olarak vertebral arterlerin boyun omurları içinden yükselişini ve beyin tabanında birleşerek oluşturdukları baziler arteri ele alacağız.

Sıfır noktası

Mekanizma

Ortak karotis ve çatallanma noktası

Sağ arteria carotis communis, Ders 09-17'de gördüğümüz truncus brachiocephalicus'tan, sol arteria carotis communis ise doğrudan aort kavsinden çıkar. İki arter de boynun yanında, göğüs-köprücük-meme kasının (musculus sternocleidomastoideus) ön kenarının altında yükselir. Bu yolda ortak karotis, vena jugularis interna ve nervus vagus ile birlikte karotis kılıfı denen bir bağ dokusu kılıfının içinde ilerler; ven dışta, arter içte, sinir ikisinin arkasındadır.

Ortak karotis boyunda hiç dal vermez ve tiroid kıkırdağının üst kenarı hizasında, yaklaşık üçüncü-dördüncü boyun omuru düzeyinde, iç ve dış karotise ayrılır. İç karotisin başlangıcındaki hafif genişleme karotis sinüsüdür. Duvarındaki sinir uçları kan basıncını algılar ve basınç yükseldiğinde kalp hızını yavaşlatan bir refleksi başlatır. Çatallanmanın arkasında ise pirinç tanesi büyüklüğünde bir cisimcik, karotis cisimciği (glomus caroticum) bulunur ve kandaki oksijen ile karbondioksit düzeyini algılar.

Dış karotis: yüze ve kafa derisine giden sekiz dal

Dış karotis çatallanmadan sonra yukarı çıkarken sekiz dal verir. Öne doğru üç dal çıkar: tiroid bezine giden arteria thyroidea superior, dile giden arteria lingualis ve yüze giden arteria facialis. Yüz arteri alt çene kemiğinin alt kenarını çiğneme kasının hemen önünde aşar ve dudakların kenarından gözün iç köşesine doğru kıvrılarak yükselir.

Arkaya doğru iki dal çıkar: ense bölgesine giden arteria occipitalis ve kulağın arkasına giden arteria auricularis posterior. İçe doğru tek bir ince dal, arteria pharyngea ascendens, boğaz duvarı boyunca yükselir. Dış karotis sonunda kulak memesinin önünde iki uç dala ayrılır: yüzün derin bölgelerini, çiğneme kaslarını, dişleri ve beyin zarlarını besleyen arteria maxillaris ile şakaktan kafa derisine yükselen arteria temporalis superficialis.

Bu dalların birbirleriyle ve karşı taraftakilerle çok sayıda bağlantısı vardır. Yüz ve kafa derisindeki yaraların çok kanamasının ve çabuk iyileşmesinin nedeni bu zengin damar ağıdır. Aynı bolluk, yüzün bir tarafındaki bir dal bağlandığında dokunun kansız kalmamasını da sağlar.

İç karotis: gözle beynin arteri

İç karotis boyunda hiç dal vermez. Kafatası tabanında şakak kemiğindeki karotis kanalından (canalis caroticus) geçerek kafatası içine girer ve beynin tabanına ulaşır. Burada verdiği ilk büyük dal, görme siniriyle birlikte göz çukuruna giden arteria ophthalmica'dır. Ders 09-11'de gördüğümüz arteria centralis retinae bu arterin dalıdır.

İç karotis sonra beynin iki büyük arterine ayrılır. Arteria cerebri anterior beynin iç yüzünü ve bacağın hareketini yöneten bölgeleri, arteria cerebri media ise beynin yan yüzünün büyük kısmını, yüz ve kolun hareket ve duyu alanlarını ve çoğu insanda konuşma merkezlerini besler. İç karotisin başlangıcındaki daralmalar bu yüzden önemlidir: çatallanmada biriken bir plaktan kopan parçalar göz arterine ya da orta beyin arterine gidebilir.

Vertebral arterler: kemik bir kanalın içinden

Vertebral arter her iki yanda arteria subclavia'nın ilk dalıdır. Yukarı çıkarak genellikle altıncı boyun omurunun enine çıkıntısındaki delikten girer ve birinci boyun omuruna kadar her omurun enine çıkıntı deliğinden geçer. Birinci omurun üstünde arkaya kıvrılır, kafatasının arka tabanındaki büyük delikten (foramen magnum) kafatası içine girer.

Kafatası içinde iki vertebral arter beyin sapının önünde birleşerek tek bir arteria basilaris oluşturur. Baziler arter beyin sapını, beyinciği ve iç kulağı besleyen dallar verir ve sonunda iki arka beyin arterine ayrılır. Beynin tabanındaki arter halkası, karotis sistemi ile bu vertebrobaziler sistemi birbirine bağlar. Boyun hareketlerinde vertebral arterler kemik kanal içinde korunur; ama bu kanal, boyun omurlarındaki kemik çıkıntılar ya da şiddetli bir boyun travması durumunda artere baskı yapabilir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Baş ve boyun kanını iki çift arterden alır: önde arteria carotis communis, arkada arteria vertebralis.
• Ortak karotis karotis kılıfında vena jugularis interna ve nervus vagus ile birlikte yükselir ve tiroid kıkırdağının üst kenarı hizasında ikiye ayrılır.
• Karotis sinüsü kan basıncını, karotis cisimciği kandaki oksijen ve karbondioksiti algılar.
• Dış karotisin sekiz dalı vardır; arteria facialis çene kenarında, arteria temporalis superficialis kulağın önünde hissedilir.
• İç karotis boyunda dal vermez, canalis caroticus'tan girer; arteria ophthalmica, arteria cerebri anterior ve media'yı verir.
• Vertebral arterler altıncıdan birinciye kadar boyun omurlarının deliklerinden geçer ve kafatasında birleşip arteria basilaris'i oluşturur.
• Karotis ve vertebrobaziler tıkanmalar farklı bulgular verir.

Bu derste arteria subclavia'nın ilk dalı olan vertebral arteri gördük. Aynı arteria subclavia köprücük kemiğinin altından geçip kola doğru ilerlemeye devam eder ve kolun bütün kanını taşır. Bir sonraki derste bu arterin koltuk altından ele kadar hangi adlarla ve hangi dallarla ilerlediğini izleyeceğiz. Üst Ekstremite Arterlerinin Genel Haritası.