Anatomi Ezberden İbaret Değildir

Açılış

Anatomi sınavından çıkan bir öğrenciye sorsan, çoğu aynı şeyi söyler: "çok fazla isim var".

Doğru. Ama bu, anatominin bir isim listesi olduğu anlamına gelmez. Şehir haritasında da çok fazla sokak adı vardır; yine de kimse "şehri öğrenmek ezberdir" demez. Şehri bilen insan sokak adlarını ezberlemiş değildir — düzeni bilir, adlar o düzenin üstünde durur.

Anatomide ezberlenen şey adlardır. Öğrenilen şey düzendir. İkisi karıştırıldığında iş imkânsız görünür.

Bu derste ne olacak

Önce anatomide gerçekten ezber gerektiren şeyin ne kadar küçük bir kısım olduğunu göstereceğim. Sonra geri kalanın hangi dört kuraldan çıkarılabildiğini anlatacağım — adlandırma mantığı, gelişim, işlev ve komşuluk. Ardından bunun sınavdaki ve klinikteki pratik karşılığına bakacağız.

Sıfır noktası

Bir deney yapalım. Şu üç kas adını oku:

Flexor digitorum superficialis · Extensor carpi radialis longus · Abductor pollicis brevis

İlk bakışta üç yabancı dize. Şimdi kelimeleri parçalayalım.

• Flexor = büken. Digitorum = parmakların. Superficialis = yüzeyel.

→ Parmakları büken, yüzeyde duran kas.

• Extensor = geren. Carpi = bileğin. Radialis = radius tarafında. Longus = uzun.

→ Bileği geren, başparmak tarafında duran uzun kas.

• Abductor = uzaklaştıran. Pollicis = başparmağın. Brevis = kısa.

→ Başparmağı elden uzaklaştıran kısa kas.

Üç adı da ezberlemedin. Sekiz kelime öğrendin ve üç adı okudun.

İskelet kaslarının büyük çoğunluğu bu mantıkla adlandırılır: ne yapıyor, nerede, hangi yöne, ne büyüklükte. Ad, kasın kartviziti gibidir.

Mekanizma

Ezber gerçekten gereken kısım ne kadar?

Dürüst cevap: bir kısmı gerçekten ezberdir ve bunu inkâr etmek yanlış olur.

Kemik yüzeylerindeki bazı çıkıntıların adları, bazı damar dallanma sıraları, kraniyal sinirlerin numaraları — bunlar mantıktan çıkarılamaz, tarihsel adlandırmalardır. Ama bunlar toplamın küçük bir bölümüdür.

Geri kalanı dört kaynaktan türetilebilir.

Kaynak 1 — Adlandırma mantığı

Yukarıda gördün. Kas adları işlev, yer, yön ve büyüklük taşır. Kemik çıkıntıları biçim taşır: tuberculum küçük tümsek, crista sırt, foramen delik, fossa çukur. Damarlar geçtikleri yerin adını alır: arteria femoralis uyluk atardamarı.

Bir kez bu sözlüğü tanıdığında, adın kendisi sana yapı hakkında bilgi verir.

Kaynak 2 — İşlev

Biçim işin izini taşır. Bunu birinci derste kalp örneğiyle görmüştük; kural geneldir.

Yürürken tüm ağırlığını taşıyan uyluk kemiği, insan iskeletinin en uzun ve en güçlü kemiğidir. El parmaklarını hassas biçimde hareket ettiren kaslar ise küçüktür ve çoktur — çünkü hassasiyet güç değil, çok sayıda küçük ayar ister.

Bir yapının ne yaptığını biliyorsan, neye benzediğini büyük ölçüde tahmin edebilirsin.

Kaynak 3 — Gelişim

Bazı şeyler işlevle açıklanmaz; sadece gelişimle açıklanır.

Klasik örnek: testisler karın boşluğunda gelişir ve doğum öncesinde aşağı iner. Bu yüzden onları besleyen damarlar kasıktan değil, karın içinden, böbrek seviyesinden gelir. Yetişkin anatomisine bakıp bu damar yolunu mantıklı bulamazsın; gelişimi bildiğinde ise kaçınılmaz görünür.

Benzer biçimde diyafram kası boyun seviyesinden gelişir ve siniri (frenik sinir) hâlâ boyundan iner. Bu yüzden diyaframı tahriş eden bir sorun omuza yansıyan ağrı yapabilir.

Kaynak 4 — Komşuluk

Yapılar tek başına durmaz. Bir bölgeyi öğrendiğinde, o bölgedeki her şey birbirinin ipucu olur.

Koltuk altında bir atardamar, bir toplardamar, bir sinir ağı ve lenf düğümleri birlikte durur. Bunlar rastgele yan yana gelmemiştir: damar ve sinirler birlikte seyahat eder, çünkü ikisi de aynı yere gider. Birini bulduğunda diğerini de bulursun.

Bu yüzden anatomi listesi değil, haritası öğrenilir.

Peki neden ezber gibi öğretiliyor?

Çünkü sınav ezberi ölçmek kolaydır. "Şu kas nereye yapışır" sorusunun tek bir doğru cevabı vardır ve puanlaması nesneldir. "Bu kasın neden orada olduğunu açıkla" sorusunun puanlaması zordur.

Sonuç şu olur: öğrenci sınavın ölçtüğü şeyi çalışır ve anatomi bir liste hâline gelir. Sınav biter, liste unutulur.

Ezberlenen anatomi sınavdan sonra silinir. Türetilen anatomi kalır, çünkü unuttuğunda yeniden üretebilirsin.

Pratikte ne değişiyor

Bir örnek üzerinden bitirelim.

Diyelim ki biceps brachii kasının işlevini unuttun. Ezberlemişsen kaybettin. Türetiyorsan şöyle düşünürsün:

1. Ad ne diyor? "Kolun iki başlısı" — kolda, iki başlangıcı var.
2. Nereden nereye gidiyor? Omuzdan başlıyor, dirseği geçip önkola yapışıyor.
3. Bir kas kasıldığında iki ucunu birbirine yaklaştırır. Omuz ile önkol yaklaşırsa ne olur? Dirsek bükülür.
4. Dirseği geçtiği için dirseğe etki eder; omuzu da geçtiği için omuza da bir miktar etki eder.

Cevabı hatırlamadın, çıkardın. Ve bu düşünme biçimi her kas için çalışır.

Kendin dene

Toparlayalım

• Anatomide ezberlenen adlardır; öğrenilen düzendir. Bir kısmı gerçekten ezberdir ama küçük bir kısmı.
• Geri kalan dört kaynaktan türetilir: adlandırma mantığı, işlev, gelişim ve komşuluk.
• Yaklaşık kırk kök kelime, yüzlerce adı okunur hâle getirir.
• "Neden böyle" sorularının çoğunun cevabı gelişimdedir; embriyoloji bu yüzden erken gelir.
• Ezberlenen anatomi silinir, türetilen kalır — çünkü unuttuğunda yeniden üretilebilir.

Bir sonraki derste anatominin en zor ve en az konuşulan tarafına geliyoruz: üç boyutlu düşünmek.