Anastomoz Nedir?

Açılış

Şimdiye kadar arter ağacını her dalın kendi bölgesine giden tek bir yol olduğu bir düzen gibi anlattık. Oysa bedenin birçok yerinde iki ayrı arter, uçlarında ya da seyirleri boyunca birbirine bağlanır. Böyle bir bağlantıya anastomoz (anastomosis) denir. Anastomozun bulunduğu bir bölgeye kan iki ya da daha fazla yoldan ulaşabilir.

Avucunun içine kan hem başparmak tarafındaki arteria radialis'ten hem serçe parmak tarafındaki arteria ulnaris'ten gelir. Bu iki arter avuçta birbirine bağlanıyorsa, bileğinde birini sıkıca bastırdığında elin rengi neden değişmez? Ve beynin tabanında dört büyük arteri birbirine bağlayan bir halka varken, bazı felçler neden yine de gelişir?

Bu derste ne olacak

Önce anastomozu tanımlayacak ve üç türünü, arterden artere, venden vene ve arterden vene olanları ayıracağız. Sonra bedendeki en önemli arter anastomozlarını adlarıyla göreceğiz: elin avuç kavisleri, beynin tabanındaki arter halkası, eklemlerin çevresindeki ağlar ve bağırsak arterlerinin kemerleri. Ardından anastomozun bir bölgeye nasıl yedek bir yol sağladığını ve bu yedeğin neden her zaman yetmediğini inceleyeceğiz. Son olarak hiç anastomozu olmayan arterlere kısaca değinip sonraki derslere bağlayacağız.

Sıfır noktası

Mekanizma

Anastomozun üç türü

Anastomoz, iki damarın aralarında bir kapiller ağ olmadan doğrudan birleşmesidir. Arterden artere olan anastomozlarda iki ayrı kaynaktan gelen kan aynı bölgeye ulaşabilir; bu bölümün asıl konusu bu türdür. Venden vene olan anastomozlar o kadar yaygındır ki ven ağlarının çoğu birbirine sayısız noktadan bağlı bir ağ gibidir; bir ven tıkandığında kan genellikle kolayca komşu yollara geçer.

Üçüncü tür, arteriovenöz anastomozdur. Ders 09-06'da gördüğümüz gibi bu bağlantılar deride kapiller yatağı atlayarak arteriolden doğrudan venüle kan geçirir ve ısı ayarında görev alır. Adları benzese de bu tür ötekilerden farklıdır: bir bölgeye yedek besleme sağlamaz, tersine kanın o bölgenin kapillerlerine uğramadan geçmesine izin verir.

Elin avuç kavisleri

Elin kanı iki arterden gelir: başparmak tarafında arteria radialis, serçe parmak tarafında arteria ulnaris. Bu iki arter avuçta iki kavis kurarak birbirine bağlanır. Yüzeyel avuç kavsi (arcus palmaris superficialis) ağırlıkla arteria ulnaris'ten, derin avuç kavsi (arcus palmaris profundus) ağırlıkla arteria radialis'ten oluşur. Parmakları besleyen dallar bu kavislerden çıkar.

Bu düzen sayesinde bileğinde bu iki arterden biri bastırıldığında ya da kesildiğinde el kansız kalmaz; kan öteki arterden kavis üzerinden bütün avuca yayılır. Kavislerin tam olup olmadığı kişiden kişiye değişir. Bu yüzden bileğe bir kateter yerleştirilmeden önce avuç kavislerinin arteria ulnaris'ten yeterince kan aldığı Allen testiyle sınanır.

Beynin tabanındaki halka

Beynin kanı iki çift arterden gelir: önde iki arteria carotis interna, arkada iki arteria vertebralis. Vertebral arterler kafatası içinde birleşip arteria basilaris'i oluşturur. Beynin tabanında bu iki sistem, ön ve arka bağlantı arterleriyle birbirine bağlanarak bir halka kurar: beynin arter halkası (circulus arteriosus cerebri), öteki adıyla Willis poligonu.

Halka kâğıt üzerinde mükemmel bir yedek düzenek gibi görünür, ama gerçekte kişiden kişiye çok değişir. Birçok insanda halkanın bağlantı arterlerinden biri ya da birkaçı çok incedir ve ani bir tıkanmada yeterli kan geçiremez. Üstelik halka yalnızca beynin tabanındadır; halkadan çıkan büyük beyin arterlerinin dalları beyin yüzeyinde birbirine ancak zayıf bağlantılarla bağlanır. Bu yüzden halkanın ötesindeki bir dal tıkandığında, beslediği beyin dokusu hızla hasar görebilir.

Eklemlerin ve bağırsakların çevresindeki ağlar

Büyük eklemlerin çevresinde, eklemin üstünden ve altından gelen dallar birbirine bağlanarak bir ağ kurar. Dizin çevresindeki diz ağı (rete articulare genus) buna örnektir: arteria poplitea'nın diz dalları, uyluktan inen ve bacaktan çıkan dallarla birleşir. Eklem büküldüğünde bir dal gerilip daralsa bile kan eklemin çevresine öteki dallardan ulaşır. Kürek kemiği çevresindeki ağ da benzer biçimde arteria subclavia ile arteria axillaris'in dallarını birbirine bağlar.

Bağırsaklarda ise arterler birbirine kemerler hâlinde bağlanır. İnce bağırsağa giden dallar mezenter içinde art arda kemerler kurar; kalın bağırsak boyunca uzanan kenar arteri (arteria marginalis coli) de üst ve alt mezenterik arterlerin dallarını birleştirir. Bağırsak sürekli hareket ettiği ve kıvrıldığı için, bu kemerler herhangi bir anda sıkışan bir dalın bölgesine kanın başka yoldan ulaşmasını sağlar.

Yedek yol her zaman yeterli değildir

Bir anastomozun işe yarayıp yaramadığını iki şey belirler: bağlantının çapı ve tıkanmanın hızı. Geniş bir bağlantı, ana yol tıkandığında hemen yeterli kan taşıyabilir. İnce bir bağlantı ise ilk anda yetmez; ama tıkanma yavaş gelişirse, haftalar ve aylar içinde genişleyerek yolu devralabilir. Aynı bağlantı, yavaş daralan bir arterde hayat kurtarırken ani bir tıkanmada işe yaramayabilir.

Hiç anastomozu olmayan arterlere uç arter denir. Göz ağının merkez arteri (arteria centralis retinae) bunun en bilinen örneğidir: bu arter tıkandığında ağ tabakasının beslediği bölgesine başka yoldan kan gelmez ve görme ani biçimde kaybolur. Bazı arterler ise anatomik olarak ince anastomozlar taşısalar da ani tıkanmada uç arter gibi davranır; bu ayrımı ve yedek yolların nasıl genişlediğini sonraki iki derste ayrıntılı göreceğiz.

Kendin dene

Toparlayalım

• Anastomoz, iki damarın arada kapiller olmadan doğrudan birleşmesidir; arterden artere, venden vene ve arterden vene olabilir.
• Avuçta arteria radialis ile arteria ulnaris yüzeyel ve derin avuç kavislerini kurar; Allen testi bu bağlantıyı sınar.
• Beynin tabanında arteria carotis interna ve arteria basilaris sistemleri circulus arteriosus cerebri ile bağlanır; halka çoğu insanda eksik ya da ince bağlantılar taşır.
• Diz ve kürek kemiği çevresindeki ağlar ile bağırsak kemerleri, sıkışan bir dalın bölgesine başka yoldan kan ulaştırır.
• Bir anastomozun işe yaraması bağlantının çapına ve tıkanmanın hızına bağlıdır.
• Uç arterlerin anastomozu yoktur; arteria centralis retinae tıkanırsa görme aniden kaybolur.

Bu derste ince bir bağlantının ani tıkanmada yetmediğini ama yavaş gelişen bir daralmada zamanla genişleyebildiğini söyledik. Bu genişleme nasıl olur, ne kadar sürer ve bedenin hangi bölgelerinde hayat kurtarır? Bir sonraki derste yedek yolların büyüyüp ana yolu devraldığı düzeneği inceleyeceğiz. Kollateral Dolaşım.