Alt Ekstremite Kırıklarında Risk Altındaki Yapılar

Açılış

Önce sınırı çizelim, çünkü Ders 06-55'te de aynısını yapmıştık ve burada da geçerli.

Bu ders bir kırığın nasıl tanındığını, nasıl sınıflandığını, ne yapıldığını anlatmıyor. Kırıklara verilen özel adlar yine kullanılmıyor. Anlattığımız tek şey, kemiğin çevresindeki haritanın neyi önceden söylediği.

Ders 06-55'in kurallarını da yeniden kurmayacağız, çağıracağız. Risk yakınlıkla değil ayrılabilirlikle ölçülür; koruyan oluk kemik kırılınca kaçışı engelleyen şeye döner; kapalı bölmede hacim de kaçamaz; kırık parçanın nereye gideceğini ona tutunan kaslar söyler. Hepsi burada da işliyor.

Ama alt uzuv bir soru daha getiriyor, ve üst uzuvda o soru yoktu. Kol bir ulaşma zinciri; kırılınca ulaşamaz. Bacak bir taşıma zinciri; kırılınca yalnız işlevini kaybetmiyor — yükün izlediği yol kesiliyor. Ve yol kesilince yükün nereye gideceği sorusu doğuyor.

Bu ders K4 katmanında ve Bölüm 06.7'yi kapatıyor. Sonunda yük yolunun neden yedeksiz olduğunu, aynı bölgedeki iki kemiğin kırığının neden eşit olmadığını, kas çekişinin burada neden daha güçlü olduğunu ve hangi bölgelerin zaten zorlandığını bileceksin.

Bu derste ne olacak

Önce alt uzvun eklediği soruyu ayıracağız. Sonra yolun seri olduğunu göreceğiz — dersin merkezi orası. Ardından kas çekişinin ölçeğine bakacağız. Son olarak zaten zorlanan bölgeleri okuyup sınırı çizeceğiz.

Sıfır noktası

Ve Ders 06-55'in cümlesini yanında tut: risk uzaklıkla değil, kemikten ne kadar ayrılabildiğiyle ölçülür.

Mekanizma

Alt uzvun eklediği soru

İki uzvu son bir kez karşılaştıralım.

Ders 06-45'te kurmuştuk: koruyan iskelet kapalı halkalar kurar, ulaşan iskelet açık bir zincirdir. Üst uzuv açık zincirin ta kendisiydi, ve zincirin ucu boştaydı.

Boşta duran bir zincir kırıldığında ne olur? Uç düşer, ulaşma biter. Ciddi bir kayıp, ama zincire dışarıdan sürekli bir kuvvet binmiyor.

Alt uzuvda durum başka. Bu zincirin ucu boşta değil; yere basıyor. Ve üzerinde gövde duruyor.

KOL KIRILDIĞINDA BİR İŞLEV KESİLİR, BACAK KIRILDIĞINDA BİR YOL KESİLİR.

Fark şurada: işlev kesildiğinde geriye taşınmayan bir kuvvet kalmaz. Yol kesildiğinde ise kuvvet ortadan kalkmıyor — gövdenin ağırlığı hâlâ orada, ve bir yerden geçmek zorunda.

Yol seridir, yedeği yoktur

Dersin merkezine geldik.

Yük yolunu baştan sona yaz: zemin, ayak kemeri, çatalın içindeki kemik, tibia, dizin tablası, femur, femur boynu, kalça yuvası, kalça kemiği, kaynaşmış omurlar, omurga.

Şimdi bu diziye bak ve tek bir soru sor: herhangi bir basamağın ikinci bir kopyası var mı?

Yok. Her halka tek.

YÜK YOLU SERİDİR, PARALEL DEĞİL — BİR HALKA KESİLİNCE YÜKÜN GİDECEK BAŞKA YOLU YOKTUR.

Bu, Ders 06-61'de kurduğumuz cümlenin sonucu: yük baldırda tek bir kemikten iner, tibia arada başka bir kemiğe devretmez.

Ve buradan doğrudan bir ayrım çıkıyor.

Ders 06-62'de fibulanın ana yolda olmadığını, yükün yalnız küçük bir payını taşıdığını ama tuttuğunu kurmuştuk. O hâlde baldırdaki iki kemik aynı zincirde değil: biri yol, öteki kenar.

AYNI BÖLGEDEKİ İKİ KEMİĞİN KIRIĞI EŞİT AĞIRLIKTA DEĞİLDİR — ANA YOLDAKİ İLE KENARDAKİ AYNI ŞEY DEĞİL.

Kenardaki kırıldığında yol duruyor, ama Ders 06-62'nin öteki işi zarar görüyor: çatalın dış duvarı. Yani sonuç yükün taşınmasında değil, tutulmasında görünüyor.

Şimdi bunu önkolla karşılaştır. Ders 06-49'da radius ile ulnanın bir dönmeyi paylaştığını kurmuştuk — orada iki kemik de aynı işin içindeydi. Baldırda iş paylaşılmıyor, bölüşülüyor. Dolayısıyla kırığın sonucu da bölünüyor.

İki kemiğin bir arada durmasının ikinci bir sonucu daha var, ve Ders 06-55'in kapalı bölme kuralını burada işler hâle getiriyor.

Ders 06-62'de iki kemiği boyunca birbirine bağlayan zarı kurmuştuk. O zar bir bağlantı, ama aynı zamanda bir bölme duvarı: baldırın kesitini kemikler ve sert yapraklarla ayrılmış bölümlere ayırıyor.

Ders 05-28'de kompartıman fikrini, Ders 06-55'te de sonucunu kurmuştuk: sınırları sert olan bir bölme genişleyemez, dolayısıyla içinde hacim artarsa basınç yükselir.

İKİ KEMİĞİ BİRBİRİNE BAĞLAYAN ŞEY, AYNI ANDA ARADAKİ BOŞLUĞU KAPATAN ŞEYDİR.

Kas çekişinin ölçeği

Ders 06-55'te kurduğumuz kural burada da geçerli: kırık parçanın nereye gideceğini ona tutunan kaslar söyler, çünkü izler yönü de taşır.

Ama bir ölçek farkı var.

Üst uzuvda kaslar bir kolu ve tuttuğu şeyi hareket ettirecek boyutta. Alt uzuvda ise gövdenin tamamını kaldıracak boyutta — Ders 06-59'da tek ayak üstünde leğeni tutan kuvveti, Ders 06-63'te topuğu çeken kirişi görmüştük.

PARÇAYI ÇEKEN KUVVET, O KASIN OLAĞAN İŞTE KALDIRDIĞI ŞEYLE ORANTILIDIR — ALT UZUVDA ÇEKEN GÖVDEYİ KALDIRAN KASTIR.

Ve yönler harita üzerinde okunabiliyor. Ders 06-59'da trokanterin dışa taştığını, Ders 06-63'te topuğun arkaya uzandığını kurmuştuk. Bu iki nokta yalnız tutunma yeri değil; kırık bir parça üzerlerindeyse çekilecekleri yön de onlar.

Yani ayrı bir bilgi öğrenmek gerekmiyor. Kaldıraç kollarını nerede gördüysek, yer değiştirmenin yönünü de orada okuyoruz.

Zaten zorlanan yerler

Son bölümde bir ayrım yapalım, çünkü K4 katmanında en kolay kayılan yer burası.

Bu ders hangi kemiğin kırılacağını söylemiyor. Söylediği tek şey, hangi bölgenin olağan kullanımda bile en yüksek gerilimi gördüğü.

KIRILMANIN NEREDE OLACAĞINI DEĞİL, NERESİNİN ZATEN ZORLANDIĞINI OKUYORUZ — İKİSİ AYNI CÜMLE DEĞİLDİR.

Üç bölge bu okumayla işaretlenmişti.

Femur boynu. Ders 06-59'da kurmuştuk: kaydırmanın bedeli eksenel yükün eğilme kuvvetine dönüşmesiydi, ve boyun en dar kesitti. Yani burası tasarımın kendisi gereği bir zorlanma bölgesi — Ders 06-46'nın dürüst ödünleşmesi burada karşılığını veriyor.

Tibianın ön kenarı. Ders 06-61'de aynı ödünleşmenin ikinci örneğini kurmuştuk: derinin hemen altında olmak izlenebilirlik verirken korumasızlık da getiriyordu.

Ayak bileği çatalı. Ders 06-62'de iki duvarın eşit olmadığını, dış duvarın daha aşağı indiğini görmüştük. Duvarın yüksekliği o yöne kaçmanın ne kadar engellendiğini söylüyordu — yani buradaki kuvvetler zaten yönlü.

Bunların hepsi anatomik ifadedir. Hangi durumda ne olduğu, nasıl anlaşıldığı ve ne yapıldığı bu dersin kapsamı dışında ve Ders 00-16'ya havale edilir. Yapıların adları da burada verilmiyor; Ders 06-22'nin kuralı geçerli, yüzey hangi yapının olduğunu değil nasıl bir yapı olduğunu söyler.

Kaynağın iki uzuv bölümünü de aynı K4 dersiyle kapatması bir yapı kararı, ama içerikleri eş değil. Üst uzuvda soru "yanındakine ne olur" idi; alt uzuvda üstüne "yola ne olur" ekleniyor. Aynı başlık altında iki farklı ders çıkıyor, ve fark uzvun işinden geliyor — biri ulaşıyor, öteki taşıyor.

Kendin dene

Toparlayalım

• Ders 06-55'in kuralları burada da geçerlidir ve yeniden kurulmaz.
• Üst uzuv açık bir zincirdi ve ucu boştaydı (Ders 06-45).
• KOL KIRILDIĞINDA BİR İŞLEV KESİLİR, BACAK KIRILDIĞINDA BİR YOL KESİLİR.
• İşlev kesilince taşınmayan bir kuvvet kalmaz; yol kesilince ağırlık yerinde durur.
• Yük yolu zeminden omurgaya kadar tek tek halkalardan oluşur.
• YÜK YOLU SERİDİR, PARALEL DEĞİL; BİR HALKA KESİLİNCE YEDEK YOL YOKTUR.
• Yükün ana yolu baldırda tek bir kemikten iner (Ders 06-61).
• Fibula ana yolda değildir; az taşır ama tutar (Ders 06-62).
• AYNI BÖLGEDEKİ İKİ KEMİĞİN KIRIĞI EŞİT AĞIRLIKTA DEĞİLDİR.
• Kenardaki kırılınca sonuç taşımada değil, tutmada görünür.
• Önkolda iki kemik aynı işi paylaşıyordu; baldırda bölüşüyorlar (Ders 06-49).
• Çift olmak yedeklilik değildir.
• İki kemiği bağlayan zar aynı zamanda bir bölme duvarıdır (Ders 06-62).
• Sınırları sert bir bölme genişleyemez; hacim artarsa basınç yükselir (Ders 05-28, Ders 06-55).
• Kırık parçanın yönünü ona tutunan kaslar söyler (Ders 06-55).
• PARÇAYI ÇEKEN KUVVET, O KASIN OLAĞAN İŞTE KALDIRDIĞI ŞEYLE ORANTILIDIR.
• Trokanter dışa, topuk arkaya uzanır; yer değiştirme yönleri oradan okunur (Ders 06-59, Ders 06-63).
• KIRILMANIN NEREDE OLACAĞINI DEĞİL, NERESİNİN ZATEN ZORLANDIĞINI OKUYORUZ.
• Femur boynu tasarım gereği bir zorlanma bölgesidir (Ders 06-59, Ders 06-46).
• Tibianın ön kenarı derinin hemen altındadır (Ders 06-61).
• Ayak bileği çatalında iki duvar eşit yükseklikte değildir (Ders 06-62).
• Tanı, işlem ve yapı adları bu dersin dışındadır (Ders 00-16, Ders 06-22).

Bölüm 06.7 burada kapanıyor, ve bir sonraki bölümde tanıdık bir yapıya bambaşka bir gözle döneceğiz. Kalça halkasını şimdiye kadar hep bacağın kökü olarak okuduk: yükün geçtiği kapalı çember. Ama aynı halka yalnız bir yol değil. İçi boş, ve o boşluğun içinden geçen şeyler var; üstelik boşluğun biçimi kişiden kişiye belirgin biçimde değişiyor. Bir halka hem yük yolu hem geçit olmak zorundaysa, biçimini hangisi belirler? Kemik pelvisin genel haritası.