Özel ses grupları: ch, sch, ei, ie, eu/äu, sp/st, z, w, v

Kanca

Viyana'ya giden bir trende bir şarap tadımı broşürü okuyorsun. Başlıkta "Wien" yazıyor, altındaki fotoğrafta bir kadeh ve "Wein" kelimesi. İkisi de dört harf, ikisi de aynı harfleri kullanıyor. Yanındaki yolcuya "Wein ist schön" diye gülümsüyorsun, o da kaşlarını kaldırıyor: "Şarap mı güzel, Viyana mı?"

Almancada sayfaya bakıp harfleri tek tek okumak her zaman işe yaramaz. Bazı harfler yan yana geldiğinde yeni bir ses kurar ve o sesi harflerin toplamından çıkaramazsın. Bu derste bu grupları tek tek alacağız. Ders bittiğinde "Wien" ile "Wein"i, "ich" ile "Buch"u ve "Straße" ile "ist"i doğru okuyacaksın.

Anlatım

ei ve ie: sıra her şeyi değiştirir

Almancada "ei" yazımı [ay] okunur. "Wein" (şarap) [vayn], "mein" (benim) [mayn], "klein" (küçük) [klayn], "zwei" (iki) [tsvay]. Aynı ses bazı kelimelerde "ai" ile de yazılır: "Mai" (mayıs) [may]. Yani "ei" gördüğünde e harfini hiç düşünme; bu iki harf birlikte Türkçedeki "ay" sesini verir.

Harflerin sırası ters döndüğünde bambaşka bir ses çıkar. G.3'ten hatırlayacağın gibi "ie" yazımı i'yi uzatır: "Wien" (Viyana) [viin], "Liebe" (sevgi) [LII-be], "vier" (dört) [fiir]. Karıştırmamak için şöyle düşün: "ie" yazımındaki e harfi okunmaz, yalnız önündeki i'yi uzatan bir işarettir; G.3'teki h gibi sessiz bir yardımcıdır. "ei" yazımında ise sessiz harf yoktur, iki harf birlikte yeni bir ses kurar ve bu ses Türkçedeki "ay" kelimesinin sesidir. Birkaç kelimeyle sesli denediğinde gözün iki yazımı hızla ayırmaya başlar.

ch: iki ayrı ses

"ch" Türkçe konuşanı en çok uğraştıran ses grubudur, çünkü iki ayrı okunuşu vardır. Hangisinin geleceğine önündeki ses karar verir.

a, o, u ve au seslerinden sonra ch, boğazın gerisinde, gırtlağa yakın bir yerde çıkan sert ve hırıltılı bir sestir. Almanca dilbilgisi kitaplarında buna "ach sesi" (Ach-Laut) denir. "Buch" (kitap), "Nacht" (gece), "hoch" (yüksek), "auch" (de, da) kelimelerinde bu ses vardır. Türkçedeki "h" sesini alıp dilin arkasını damağa yaklaştırarak sürtünmeli, uzun bir sese çevirdiğini düşün. Öksürür gibi değil, sıcak bir cama nefes verir gibi ama daha dar bir yoldan.

e, i, ä, ö, ü, ei, eu seslerinden sonra ve l, n, r ünsüzlerinden sonra ise ch çok daha ince bir sestir; buna "ich sesi" (Ich-Laut) denir. "ich" (ben), "nicht" (değil), "Milch" (süt), "Küche" (mutfak) kelimelerinde bu ses vardır. Türkçe konuşanın burada şanslı olduğu bir nokta var: Türkçede "hile", "hikâye", "hiç" kelimelerinin başındaki h, ince seslilerin etkisiyle damağa doğru kayar ve ich sesine oldukça yaklaşır. Bu h'yi dudakların arasından değil, dilin ortası damağa yaklaşmışken uzatarak söylersen ich sesini bulursun. Küçültme eki "-chen" de bu sesle okunur: "Mädchen" (kız çocuk) [MEET-hen].

Okunuşlarda bu dersten itibaren iki sesi ayıracağız: ich sesini [h], ach sesini [hh] ile göstereceğiz. "Buch" [buuhh], "ich" [ih].

Birkaç özel durumu da bil. "chs" birleşimi çoğu kelimede [ks] okunur: "sechs" (altı) [zeks], "Fuchs" (tilki) [fuks]. Başka dillerden gelen bazı kelimelerde ch kelime başındadır ve kelimenin geldiği dile göre okunur: Fransızcadan gelen "Chef" (şef, patron) [şef], Yunancadan gelen "Chor" (koro) [koor].

sch ve tsch: Türkçedeki ş ve ç

Bu iki grup Türkçe konuşan için en kolay olanlardır. "sch" Türkçedeki ş sesidir: "Schule" (okul) [ŞUU-le], "Tisch" (masa) [tiş], "schön" (güzel) [şöön]. "tsch" ise ç sesidir: "Deutsch" (Almanca) [doyç], "tschüss" (hoşça kal) [çüs]. G.2'de Türkçedeki ş ve ç harflerinin Almancada olmadığını görmüştün; sesler var, yalnız birkaç harfle yazılıyorlar.

eu, äu ve au

"eu" ve "äu" aynı sesi verir: Türkçedeki "oy". "heute" (bugün) [HOY-te], "neu" (yeni) [noy], "Deutsch" [doyç], "Häuser" (evler) [HOY-za]. İki ayrı yazımın sebebi kelimenin ailesidir. "Häuser" kelimesi "Haus" (ev) kelimesinden türediği için a harfini korur ve üzerine iki nokta alır; "heute" ile böyle bir akrabalık olmadığı için eu yazılır. Okurken fark yoktur.

"au" ise yazıldığı gibi, a'dan u'ya kayan bir sestir: "Haus" (ev) [haus], "Frau" (kadın) [frau], "auch" (de, da) [auhh]. Türkçede "av" kelimesinin sonundaki v'yi dudakları yuvarlayarak u'ya çevirdiğini düşün.

sp ve st: kelime başında ş

Almancada "sp" ve "st" bir kelimenin başında ya da bir kelime kökünün başında durduğunda s harfi ş gibi okunur. "Sport" [şport], "sprechen" (konuşmak) [ŞPRE-hen], "Stadt" (şehir) [ştat], "Straße" (cadde) [ŞTRAA-se]. Bu kural bir önekten sonra gelen köke de uyar: "verstehen" (anlamak) kelimesinde kök "stehen" olduğu için [fer-ŞTEE-en] okunur.

Kelimenin ortasında ya da sonunda ise s yine s'dir: "ist" (-dır) [ist], "Fenster" (pencere) [FEN-sta], "Wespe" (eşek arısı) [VES-pe]. Kısacası "st" gördüğünde kendine sor: burası bir kelimenin başı mı? Başıysa [şt], değilse [st].

z, w ve v: kısa bir tekrar

Bu üç harfi G.2'de gördün, burada kalıcı olarak yerleştirelim. z her zaman [ts] okunur, kelimenin başında da ortasında da: "Zeit" (zaman) [tsayt], "zwei" (iki) [tsvay], "Pizza" [PI-tsa]. w Türkçedeki v sesidir: "Wein" [vayn], "Wasser" [VA-sa]. v'ye gelince, Almanca kökenli bir kelimede onu f gibi söylersin: "vier" (dört) [fiir], "viel" (çok) [fiil], "Vogel" (kuş) [FOO-gel].

v'nin bir istisnası var: Latince ve Fransızca gibi başka dillerden gelen kelimelerde v çoğu zaman Türkçedeki v gibi okunur. "November" (kasım) [no-VEM-ba], "Vase" (vazo) [VAA-ze], "Klavier" (piyano) [kla-VİİR]. Bu kelimeler zaten Türkçeye de benzediği için genellikle kolay tanınır.

Örnekler

Köşeli parantezlerde bu dersin yeni işaretleri var: [h] ince ich sesi, [hh] kalın ach sesi. Cümleleri yavaşça sesli oku ve her ses grubunda bir an dur.

"Ich verstehe das nicht" cümlesini ayrıca not et; derslerin ilk haftalarında en çok işine yarayacak cümlelerden biri. İçinde bu dersin iki konusu yan yana duruyor: ich sesi (ich, nicht) ve kök başındaki st (verstehe).

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Buch [hh] (u'dan sonra), ich [h] (i'den sonra), Nacht [hh] (a'dan sonra), Milch [h] (l'den sonra), Küche [h] (ü'den sonra).
2. Wein (şarap), Wien (Viyana), Liebe (sevgi), Zeit (zaman). Şarap ve zamanda [ay], Viyana ve sevgide uzun [ii] duyulur.
3. Sport [şport] ve Stadt [ştat] kelime başında olduğu için ş ile; Fenster [FEN-sta] ve ist [ist] ortada ve sonda olduğu için s ile okunur.
4. heute [HOY-te], Häuser [HOY-za], neun [noyn], Frau [frau]. İlk üçünde eu ya da äu [oy] verir; Frau'da au kendi sesini korur.

Özet kartı

1. ei ve ai [ay] okunur (Wein), ie uzun [ii] okunur (Wien); sıra sesi değiştirir.
2. ch a, o, u, au'dan sonra kalın [hh] (Buch), öteki seslerden ve l, n, r'den sonra ince [h] okunur (ich, Milch).
3. sch Türkçedeki ş, tsch Türkçedeki ç sesidir; chs çoğu zaman [ks] okunur (sechs).
4. eu ve äu aynı sesi verir: [oy] (heute, Häuser); au [au] okunur (Haus).
5. sp ve st kelime ya da kök başında [şp], [şt] okunur (Sport, verstehen); ortada ve sonda [sp], [st] kalır (ist).
6. z her yerde [ts]; w [v]; v Almanca kelimelerde [f], alıntı kelimelerde çoğu zaman [v] okunur.
7. "Ich verstehe das nicht" (Bunu anlamıyorum) cümlesini hemen öğren.

Sonraki derse köprü

"Verstehen" kelimesini okurken vurguyu ister istemez ortadaki heceye koydun: [fer-ŞTEE-en]. Oysa "Vater" [FAA-ta] kelimesinde vurgu ilk hecedeydi. Almancada vurgunun nereye düştüğü rastgele değildir ve Türkçeden epey farklı işler. Bir sonraki derste kelime vurgusunu, vurgusuz kalan önekleri ve bir cümlenin soru mu yoksa bildirim mi olduğunu sesin inişinden ve çıkışından nasıl anladığımızı çalışacağız.