Son ekler ve kelime türetme

Kanca

Bir kafede menüye bakıyorsun ve garsona soruyorsun: "Haben Sie alkohollos Bier?" Garson gülümseyerek düzeltiyor: "Sie meinen alkoholfreies Bier? Ja, natürlich." Sonra masadaki arkadaşın, yeğeninin davranışlarını anlatıyor: "Er ist manchmal sehr kindlich." Sen "çocuksu" anlamını anladığını düşünüyorsun, ama arkadaşın aslında şikâyet etmek istiyordu ve doğru kelime "kindisch" olmalıydı. İki durumda da kök doğruydu; sorun, köke eklenen son ekteydi.

Türkçe, son eklerle kelime türetmenin ustasıdır: "göz-lük-çü-lük" gibi bir kelime, köke art arda eklerle kurulur. Almanca da benzer biçimde son eklerle kelime ailesi üretir, ama her son ek bir kelime türü, çoğu zaman da bir artikel ve belli bir anlam tonu getirir. C1.1'de "-ung", "-heit" ve "-keit" ile isim üretmeyi, C1.6'da ön ekleri gördün. Bu derste isim, sıfat ve zarf üreten öteki sık son ekleri, taşıdıkları artikel ve anlam ipuçlarını ve tek bir kökten bütün bir kelime ailesi kurmayı göreceğiz.

Anlatım

İsim son ekleri ve artikel

Bazı son ekler ismin artikelini kesin olarak belirler; bu, C1 düzeyinde artikel ezberini büyük ölçüde kolaylaştırır. "-er" bir işi yapan kişiyi ya da aleti anlatır ve erildir: "lesen → der Leser" (okur), "drucken → der Drucker" (yazıcı). Kadın için "-in" eklenir: "die Leserin". "-schaft" bir topluluk ya da durum bildirir ve dişildir: "die Freundschaft" (arkadaşlık), "die Mannschaft" (takım), "die Wissenschaft" (bilim). "-ei" bir yeri ya da etkinliği anlatır ve dişildir: "die Bäckerei" (fırın), "die Bücherei" (kütüphane).

Küçültme ekleri "-chen" ve "-lein" her zaman "das" alır ve kökteki ünlüye çoğu zaman Umlaut ekler: "das Haus → das Häuschen" (evcik), "der Brief → das Brieflein". "das Mädchen" (kız) de bu yüzden nötrdür. "-ling" bir kişiyi anlatır ve erildir: "der Lehrling" (çırak), "der Liebling" (sevgili, gözde). "-tum" çoğunlukla nötrdür ("das Eigentum", mülk), ama "der Reichtum" (zenginlik) gibi istisnalar vardır. "-nis" ise ikiye ayrılır: "die Erlaubnis" (izin), "das Ergebnis" (sonuç).

Sıfat son ekleri ve anlam tonu

Sıfat son ekleri anlamı ince biçimde değiştirir. "-los" bir şeyin eksikliğini anlatır ve Türkçedeki "-siz" ekine yakındır: "arbeitslos" (işsiz), "hilflos" (çaresiz), "sinnlos" (anlamsız). "-voll" bir şeyle dolu olmayı anlatır ve "-li" ya da "dolu" anlamını taşır: "hoffnungsvoll" (umut dolu), "sinnvoll" (anlamlı). "-frei" ise bir şeyden arınmış olmayı anlatır ve çoğu zaman olumlu bir tonu vardır: "alkoholfrei" (alkolsüz), "zuckerfrei" (şekersiz), "barrierefrei" (engelsiz).

"-lich" ile "-isch" arasındaki fark özellikle önemlidir, çünkü aynı kökten iki farklı tonda sıfat üretebilirler. "kindlich" (çocuksu, çocuğa uygun) nötr ya da olumludur: "ein kindliches Lachen" (çocuksu bir gülüş). "kindisch" (çocukça, olgunlaşmamış) olumsuzdur: "Sei nicht so kindisch!" (Bu kadar çocukça davranma!). "-ig" ise çoğu zaman bir özelliği ya da durumu bildirir: "sonnig" (güneşli), "ruhig" (sakin), "dreitägig" (üç gün süren). Buna karşılık "täglich" (her gün olan) tekrarı anlatır: "ein dreitägiger Kurs" (üç günlük bir kurs) ile "ein täglicher Kurs" (her gün olan bir kurs) farklıdır.

"-haft" bir şeye benzeme ya da onun özelliğini taşıma anlamı katar: "fehlerhaft" (hatalı), "vorbildhaft" (örnek alınacak). "-sam" bir eğilim bildirir: "sparsam" (tutumlu), "einsam" (yalnız).

Zarf son ekleri

"-weise" bir sıfattan ya da isimden zarf üretir. Sıfattan türeyen biçim konuşanın değerlendirmesini bildirir: "glücklicherweise" (neyse ki), "bedauerlicherweise" (ne yazık ki; "leider"in daha resmî karşılığı). İsimden türeyen biçim bir tarzı anlatır: "teilweise" (kısmen), "schrittweise" (adım adım), "beispielsweise" (örneğin; B2.15'te gördüğün).

Kelime ailesi kurmak

Bir kökü ve son ekleri tanıyınca, bir kelime ailesini tek bir hamlede öğrenebilirsin. "lesen" (okumak) kökünden: "der Leser" (okur), "die Leserin", "lesbar" (okunabilir; B2.5), "die Lesbarkeit" (okunabilirlik), "leserlich" (okunaklı, el yazısı için), "das Lesen" (okuma). "arbeiten" kökünden: "der Arbeiter" (işçi), "arbeitslos" (işsiz), "die Arbeitslosigkeit" (işsizlik), "arbeitsam" (çalışkan). Yeni bir kelimeyle karşılaştığında onu köküne ve eklerine ayırmak, anlamını ve çoğu zaman artikelini tahmin etmeni sağlar.

Örnekler

Her örnekte son eki bul ve kelimenin türünü, artikelini ya da anlam tonunu söyle.

İkinci ve üçüncü örnekler aynı kökten iki farklı tonu gösteriyor: "kindisch" bir eleştiri, "kindlich" bir betimleme. Altıncı örnekteki "dreitägig" bir süreyi anlatır; "täglich" ise tekrar eden bir olay için kullanılırdı.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "die Wissenschaft, die Bäckerei, das Kätzchen, der Lehrling, das Ergebnis"
2. "zuckerfrei" / "arbeitslos"
3. "kindlichen Stil" (nötr betimleme) / "so kindisch" (eleştiri)
4. "der Fahrer, die Fahrerin, befahrbar"
5. "einen zweitägigen Ausflug" / "täglich"

Özet kartı

1. İsim ekleri artikeli belirler: -er (der), -in / -schaft / -ei (die), -chen / -lein (das, Umlaut), -ling (der).
2. -nis ve -tum karışıktır: die Erlaubnis / das Ergebnis; das Eigentum / der Reichtum.
3. -los (eksik, çoğu zaman olumsuz) ≠ -frei (istenmeyenden arınmış, olumlu) ≠ -voll (dolu).
4. -lich (kindlich, nötr) ≠ -isch (kindisch, olumsuz); -tägig (süre) ≠ täglich (tekrar).
5. -weise: glücklicherweise (değerlendirme), teilweise, schrittweise (tarz).
6. Yeni kelimeyi köküne ve eklerine ayır; bir kökten bütün aileyi birlikte öğren.

Sonraki derse köprü

Son eklerle kelimeleri tek tek çözebiliyorsun; ama Almancanın bir kısmı tek tek kelimelerden değil, kalıplaşmış ifadelerden oluşur. "Das ist nicht mein Bier" (Bu benim işim değil) ya da "Ich verstehe nur Bahnhof" (Hiçbir şey anlamıyorum) gibi deyimlerde kelimeler kendi anlamlarını kaybeder ve bütün bir öbek yeni bir anlam taşır. Sıradaki derste Almancanın sık kullanılan deyim ve kalıp ifadelerini, onları kelime kelime değil bütün olarak anlamayı ve Türkçedeki karşılıklarıyla karşılaştırmayı göreceğiz.