Almanya'daki lehçelere giriş

Kanca

Bir yaz Almanya'yı trenle kuzeyden güneye geçiyorsun. Hamburg'un yakınlarındaki bir köyde bir tabelada "Water" ve "Dörp" gibi kelimeler görüyorsun ve ilk anda yazım hatası sanıyorsun. Berlin'de bir büfeci "Wat willste denn?" diye soruyor. Leipzig'de bir kafede garsonun ünsüzleri o kadar yumuşak ki "Kaffee" ile "Gaffee" arasında bir şey duyuyorsun. Stuttgart'ta bir iş arkadaşın "Ich muss noch schaffe" diyor ve "yaratmak" mı yoksa "çalışmak" mı demek istediğini çıkaramıyorsun. Münih'te ise masadaki biri her cümlesini bir "gell?" ile bitiriyor. Hepsi Almanya'dasın, hepsi Almanca.

Önceki iki derste Avusturya ve İsviçre'nin standart Almancalarını ve ağızlarını gördük. Almanya'nın içinde de, tek bir standart dilin altında, zengin bir ağız haritası vardır. Bu derste bu haritanın ana hatlarını, ağızları birbirinden ayıran birkaç ses özelliğini, en tanınan birkaç ağzın kulağa gelen işaretlerini ve C1 düzeyindeki bir öğrencinin ağızlarla nasıl bir ilişki kurması gerektiğini ele alacağız.

Anlatım

Haritanın üç kuşağı

Almanya'daki ağızlar kabaca üç kuşağa ayrılır. Kuzeyde, deniz kıyısından ve ovalardan oluşan bölgede Aşağı Almanca (Niederdeutsch, halk arasında Plattdeutsch ya da kısaca Platt) konuşulur. Ortada, Köln'den Saksonya'ya uzanan kuşakta Orta Almanca ağızları (Mitteldeutsch) yer alır. Güneyde ise Yukarı Almanca ağızları (Oberdeutsch) vardır: batıda Alemanik ve Svabya ağızları, doğuda Bavyera ağızları, kuzeydoğuda Frankonya ağızları.

Buradaki "aşağı" ve "yukarı" kelimeleri bir değer yargısı taşımaz; G.1'de "Hochdeutsch"un adındaki "hoch" için gördüğümüz gibi, coğrafyayı anlatır. Kuzey alçak ve düz, güney yüksek ve dağlıktır. "Hochdeutsch" kelimesinin iki anlamı olduğunu da hatırlatalım: dilbilimde Orta ve Yukarı Almanca ağızlarının ortak adıdır, gündelik dilde ise standart Almancanın adıdır.

Kuşakları ayıran ses kayması

Bu kuşakları birbirinden ayıran en önemli özellik, dilbilimde "ikinci ses kayması" (zweite Lautverschiebung) adı verilen eski bir değişimdir. Bu değişim güneyde başladı ve kuzeye doğru giderek zayıfladı; Aşağı Almancaya hiç ulaşmadı. Bu yüzden Aşağı Almanca, eski Cermen ünsüzlerini korur ve bu açıdan İngilizceye ve Felemenkçeye yakın durur. Standart Almancadaki "machen", "Wasser", "Dorf", "Apfel", "ich" kelimeleri Aşağı Almancada "maken", "Water", "Dörp", "Appel", "ik" biçimindedir. İngilizce bilen biri bu kelimelerde "make", "water", "apple" gibi tanıdık biçimleri hemen fark eder.

Bu değişimin sınırlarını haritada gösteren çizgilere dilbilimde ses sınırları (Isoglossen) denir. En ünlüsü, Düsseldorf yakınlarındaki Benrath'tan adını alan Benrath çizgisidir (Benrather Linie): bu çizginin kuzeyinde "maken", güneyinde "machen" denir ve Aşağı Almancayı Orta Almancadan ayıran sınır olarak kabul edilir. Daha güneyde, Speyer'den geçen çizginin (Speyerer Linie) güneyinde ise "Appel" değil "Apfel" söylenir; bu çizgi Orta Almancayı Yukarı Almancadan ayırır. Kanca sahnesindeki "Water" ve "Dörp" tabelaları yazım hatası değildi: Aşağı Almancaydı.

Kulağa gelen birkaç işaret

Birkaç ağzı ilk cümlede tanımayı sağlayan işaretleri bilmek, C1 düzeyinde dinlemeyi rahatlatır. Berlin ağzında (Berlinisch) "g" sesi kelime başında sık sık [y] olur: "gut" yerine "jut", "ganz" yerine "janz". "ich" yerine "ick", "was" yerine "wat", "das" yerine "dat" duyulur; bu son ikisi kuzeyin eski ünsüzlerinin Berlin'e taşınmış izleridir. Saksonya ağzında (Sächsisch) ünsüzler yumuşar: "p", "t", "k" sık sık "b", "d", "g"ye yaklaşır; ünlüler de standarttan farklı bir renk alır.

Svabya ağzında (Schwäbisch) küçültme eki "-le"dir: "Häusle" (küçük ev), "Spätzle" (bölgenin tanınmış hamur yemeği), "Mädle" (kız). "arbeiten" yerine "schaffe" denir; kancadaki cümle "Ich muss noch arbeiten" demekti. Bavyera ağzında (Bairisch) "ich" çoğu zaman "i" olur, küçültme eki Avusturya'daki gibi "-erl" ya da "-l"dir ve cümle sonundaki "gell?" ya da "gö?" (değil mi?) onay ister. Köln'ün ağzı (Kölsch) ise, bir bira türüyle aynı adı taşıdığı için Köln'de şakayla "içilebilen tek dil" diye anılır.

Standart ile ağız arasında

Bugün Almanya'da ağız ile standart dil arasındaki ilişki bölgeden bölgeye değişir. Güneyde, özellikle Bavyera'da ve Baden-Württemberg'de, ağız gündelik hayatta hâlâ güçlüdür ve pek çok kişi iki biçim arasında kolayca geçiş yapar. Kuzeyde ise Aşağı Almanca günlük konuşmada gerilemiştir; buna karşın bölgesel kimliğin simgesi olarak korunur. Aşağı Almanca, Avrupa Bölgesel ya da Azınlık Dilleri Şartı kapsamında Almanya'da bir bölgesel dil olarak tanınır ve bazı kuzey eyaletlerinde okullarda ders olarak sunulur.

Birçok konuşan için asıl gündelik dil ne tam ağız ne de kitaptaki standarttır, ikisinin arasında bir yerdedir. Dilbilimciler bu ara biçime bölgesel konuşma dili (Regiolekt ya da regionale Umgangssprache) der: kelimeler ve dil bilgisi büyük ölçüde standarttır, ama ses rengi ve birkaç kelime konuşanın nereli olduğunu belli eder. Bir Hamburglu ile bir Münihli standart Almanca konuştuğunda da birbirinin nereli olduğunu çoğu zaman kolayca anlar.

Bir öğrenci ağızlarla ne yapmalı?

C1 düzeyinde hedef ağız konuşmak değil, ağızları tanımak ve anlamaya açık olmaktır. Kendi konuşmanda standart Almanca her yerde yeterlidir ve hiçbir yerde yadırganmaz. Yaşadığın bölgenin ağzından birkaç kelime ve selam öğrenmek sıcak karşılanır; ama bir ağzı taklit etmeye çalışmak, özellikle henüz iyi tanımadığın insanlarla, kolayca alay gibi algılanabilir. Karşındakinin ağzını anlamadığında bunu açıkça söylemek, "Entschuldigung, können Sie das noch einmal auf Hochdeutsch sagen?" diye sormak her zaman kabul görür.

Örnekler

Her örnekte cümleyi söyleyenin hangi bölgeden geldiğini tahmin et ve standart karşılığını kur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Ich weiß nicht, was das ist." — Berlin.
2. machen, Wasser, Apfel, ich.
3. (a) Aşağı Almanca ile Orta Almanca arasındaki sınır: maken/machen. (b) Orta Almanca ile Yukarı Almanca arasındaki sınır: Appel/Apfel.
4. Häusle; Sackerl.
5. Örnek: "Entschuldigung, ich habe das nicht ganz verstanden. Könnten Sie es noch einmal auf Hochdeutsch sagen?"

Özet kartı

1. Üç kuşak: Aşağı Almanca (Platt) kuzeyde, Orta Almanca ortada, Yukarı Almanca güneyde.
2. İkinci ses kayması kuzeye ulaşmadı: maken, Water, Dörp, Appel, ik.
3. Benrather Linie (maken/machen) ve Speyerer Linie (Appel/Apfel) kuşakları ayırır.
4. İşaretler: Berlin jut/ick/wat; Saksonya yumuşak ünsüzler; Svabya -le, schaffe; Bavyera i, -erl, gell?
5. Aşağı Almanca bölgesel dil olarak tanınır; pek çok kişi ağız ile standart arasındaki Regiolekt'i konuşur.
6. Öğrenci için: ağızları tanı ve anla, konuşurken standart kullan, taklit etme, merakı yargısız sor.

Sonraki derse köprü

Bu dersle C1'in içerik modülleri kapanıyor: isimleştirmeden kelime gücüne, akademik ve mesleki Almancadan dilin çeşitliliğine kadar geniş bir alanı dolaştık. Şimdi bu seviyenin bütününü sınama zamanı. Sıradaki ders C1 finali: Alman üniversitelerine başvuruda sık istenen Goethe-Zertifikat C1, TestDaF ve DSH sınavlarının yapısını tanıyıp bu formatlarda bir deneme yapacağız.