Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Avusturya Almancası bir standarttır, lehçe değil; kaynağı Österreichisches Wörterbuch.
- Austriazismen: Erdäpfel, Paradeiser, Marillen, Topfen, Obers; Jänner, heuer, Matura, Sackerl, Stiege.
- AB katılım antlaşmasının 10 numaralı protokolü 23 Avusturya yemek terimini korur.
- Dil bilgisi: sitzen/stehen/liegen + sein standarttır; das Cola, das E-Mail; Schweinsbraten.
- Telaffuz: -ig [ik]; Kaffee [ka-FEE]; Chemie [ke-Mİİ].
- Hitap: Grüß Gott her yerde, Servus yakınlara; unvanlar (Mag., Dr., DI) yazışmada beklenir.
Kanca
Viyana'da bir mimarlık bürosunda işe başlamışsın. İlk gün sekreter seni bir "Grüß Gott!" ile karşılıyor ve yöneticiyle tanıştırıyor: "Das ist Frau Magistra Huber." Öğle arasında Naschmarkt'ta bir tezgâhtan domates istiyorsun; satıcı "Paradeiser? Wie viele?" diye soruyor ve sonra ekliyor: "Brauchen S' a Sackerl?" Akşam bir iş arkadaşın, heuer Matura'yı bitiren kızından söz ediyor. Almanca C1 seviyesindesin, ama bu cümlelerin yarısında durup düşünmen gerekiyor. Yanlış duymuyorsun ve kimse lehçe konuşmuyor: bunlar Avusturya'nın standart Almancasının kelimeleri.
G.1'de Almancanın çok merkezli bir dil olduğunu, Almanya, Avusturya ve İsviçre'nin her birinin kendi standart biçimini kullandığını görmüştük. Önceki derste dilin durumdan duruma değişen seviyelerini ele aldık; bu derste ise yere bağlı bir çeşitliliğe, Avusturya Almancasına (österreichisches Deutsch) bakıyoruz: kendine özgü kelimeleri, birkaç dil bilgisi tercihi, telaffuz özellikleri ve unvanların gündelik dildeki ağırlığı.
Anlatım
Bir standart, bir lehçe değil
Avusturya Almancası bir ağız ya da bir argo değildir; okulda öğretilen, haberde okunan, resmî yazışmada kullanılan bir standart dildir. Avusturya'nın kendi resmî sözlüğü, "Österreichisches Wörterbuch" (kısaca ÖWB), okullarda başvuru kaynağıdır ve Avusturya'ya özgü kelimeleri standart olarak kaydeder. Bu kelimelere dilbilimde "Austriazismen" denir. Almanya'ya özgü karşılıklarına ise, simetrik olarak, "Teutonismen" ya da "Deutschlandismen" adı verilir. Yani "Kartoffel" da, "Erdapfel" da doğrudur; biri Almanya'nın, öbürü Avusturya'nın standardıdır.
Standart dilin yanında, Avusturya'nın gündelik konuşmasında güçlü bölgesel ağızlar (Dialekte) yaşar. Ülkenin büyük bölümünde Bavyera-Avusturya ağızları konuşulur; en batıdaki Vorarlberg eyaletinde ise İsviçre'deki ağızlara yakın Alemanik ağızlar duyulur. Kancadaki "Brauchen S' a Sackerl?" cümlesinde "a" (ein yerine) ve "S'" (Sie yerine) günlük konuşmanın, "Sackerl" ise standardın kelimesidir. Avusturyalıların çoğu, ağız ile standart arasında durumun gerektirdiği kadar kayar; bir yabancıyla konuşurken genellikle standarda yaklaşırlar.
Kelimeler: mutfaktan okula
Avusturya Almancasının en görünür farkı kelimededir ve farkın büyük kısmı mutfakta toplanır. Avusturya 1995'te Avrupa Birliği'ne katılırken, katılım antlaşmasına eklenen 10 numaralı protokolle 23 Avusturya yemek terimi güvence altına alındı. Bu terimler AB hukuk metinlerinde Almanya'daki karşılıklarının yanında, aynı hukuki geçerlilikle yer alır. Listede "Erdäpfel" (Kartoffeln, patates), "Paradeiser" (Tomaten, domates), "Marillen" (Aprikosen, kayısı), "Topfen" (Quark, bir tür lor), "Obers" (Sahne, krema), "Karfiol" (Blumenkohl, karnabahar) ve "Kren" (Meerrettich, bayırturpu) gibi kelimeler vardır.
Farklar mutfakla sınırlı değildir. Ocak ayı "Jänner"dır. "Bu yıl" için "heuer" denir: "Heuer fahren wir nach Kärnten." Liseyi bitirme sınavı Almanya'daki "Abitur" değil, "Matura"dır. Poşet "Sackerl", merdiven "Stiege", dolap "Kasten", hastane çoğu zaman "Spital" olarak geçer. Ekmek dükkânında küçük yuvarlak ekmek "Semmel"dir. Küçültme eki de farklıdır: Almanya'daki "-chen" yerine Avusturya'da "-erl" ya da "-l" sık duyulur: "Sackerl", "Packerl" (küçük paket), "Stüberl" (küçük oda).
Dil bilgisinde birkaç tercih
A2.1'de "sitzen", "stehen", "liegen" fiillerinin güneyde Perfekt'i "sein" ile kurduğunu görmüştük ve kendi cümlelerinde Almanya standardını kullanmanı önermiştik. Burada bir incelik ekleyelim: Avusturya'da "Ich bin gestanden", "Wir sind im Garten gesessen" bir ağız biçimi değil, standart Avusturya Almancasıdır ve yazıda da kullanılır. Hangi biçimi seçeceğin, hangi standarda göre yazdığına bağlıdır.
Bazı isimlerin artikeli de farklıdır. Almanya'da "die Cola" denirken Avusturya'da "das Cola" yaygındır; "E-Mail" Almanya'da dişil, Avusturya'da sık sık nötrdür: "das E-Mail". Bileşik isimlerde araya giren bağlayıcı ses (Fugen-s) bazen farklıdır: Almanya'daki "Schweinebraten" Avusturya'da "Schweinsbraten", "Rinderbrühe" ise "Rindsuppe" olur. Günlük konuşmada Präteritum, Almanya'nın güneyinde olduğu gibi, çok az kullanılır; geçmiş çoğunlukla Perfekt'le kurulur.
Telaffuz
Birkaç telaffuz özelliği Avusturya standardını kulakta hemen belli eder. "-ig" ile biten kelimelerde son ses Almanya standardındaki [h] benzeri ses değil, [k] olarak okunur: "wichtig" [VİH-tik], "König" [KÖÖ-nik]. "Kaffee" Almanya'da çoğu zaman ilk heceden vurgulanırken Avusturya'da son heceden vurgulanır: [ka-FEE]. "Mathematik" Avusturya'da "ma" hecesinden, Almanya'da son heceden vurgulanır. "Chemie" ve "China" gibi kelimelerin başındaki "ch", Avusturya'da ve güney Almanya'da [k] olarak okunur: [ke-Mİİ].
Unvanlar ve selamlar
Avusturya'da akademik ve mesleki unvanlar, Almanya'ya göre gündelik hitapta daha belirgin bir yer tutar. Yüksek lisans derecesine sahip biri "Frau Magistra Huber" ya da "Herr Magister Berger" diye, doktor unvanlı biri "Frau Doktor", "Herr Doktor" diye çağrılabilir; mühendislik diploması olan biri için "Herr Diplomingenieur" (kısaca DI) kullanılır. Resmî yazışmada bu unvanlar kısaltılarak adın önüne yazılır: "Sehr geehrte Frau Mag. Huber". Bir iş yazışmasında karşındakinin unvanını kullanmak, Avusturya'da çoğu zaman bir nezaket beklentisidir.
Selamlaşmada da farklar vardır. "Grüß Gott" nötr ve her yerde kibar bir selamdır. "Servus" ise hem merhaba hem hoşça kal demektir ve arkadaşlar, tanıdıklar arasında, genellikle "du" ile konuşulan kişilere söylenir. Viyana'da gündelik bir veda olarak "Baba" ya da "Pfiat di" gibi biçimler de duyulur; bunlar konuşma dilinin sıcak renkleridir, resmî yazıya girmez.
| Almanya standardı | Avusturya standardı | Türkçe |
|---|---|---|
| Kartoffeln | Erdäpfel | patates |
| Tomaten | Paradeiser | domates |
| Aprikosen | Marillen | kayısı |
| Sahne | Obers | krema |
| Januar | Jänner | ocak |
| dieses Jahr | heuer | bu yıl |
| Abitur | Matura | lise bitirme sınavı |
| Tüte | Sackerl | poşet |
| Treppe | Stiege | merdiven |
Örnekler
Her örnekte Avusturya'ya özgü kelimeyi ya da yapıyı bul ve Almanya'daki karşılığını söyle.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış(Avusturyalı bir iş arkadaşına) Man sagt nicht „Jänner", sondern „Januar".
→ „Jänner" ist in Österreich die Standardform. — Almanya'da ya da Almanya merkezli bir ders kitabıyla öğrenen biri, Avusturya kelimelerini hata ya da ağız sanabilir. Oysa bunlar standart dilin parçasıdır; bir Avusturyalıyı "düzeltmek" hem yanlış hem de kırıcıdır.
Yaygın yanlış(Bir belediye gişesinde) Servus, ich brauch ein Formular.
→ Grüß Gott, ich bräuchte bitte ein Formular. — "Servus" dostça bir selamdır ve çoğunlukla "du" ile konuşulan kişilere söylenir. Türkçedeki "selam" gibi resmî bir gişede fazla samimi kaçar; "Grüß Gott" her ortamda güvenlidir.
Yaygın yanlış(Unvanını bildiğin bir müşteriye yazarken) Sehr geehrte Frau Huber, …
→ Sehr geehrte Frau Mag. Huber, … — Almanya'da unvansız hitap çoğu yazışmada yeterlidir; Avusturya'da ise, özellikle kurumlarda ve resmî yazışmada, bilinen bir unvanı atlamak özensizlik gibi algılanabilir. Emin değilsen karşı tarafın kendi e-posta imzasına bak ve orada kullandığı biçimi izle.
Mini alıştırma
Cevaplar
- Kartoffeln, Sahne, Treppe, dieses Jahr.
- "Wir sind gestern lange im Garten gesessen."
- (a) "Grüß Gott"; (b) "Servus"; (c) "Sehr geehrte Frau Professorin …" ya da unvana uygun biçim, örneğin "Sehr geehrter Herr Prof. Berger".
- König [KÖÖ-nik], wichtig [VİH-tik], Kaffee [ka-FEE].
- Örnek: "Grüß Gott, ich hätte gern ein halbes Kilo Marillen. Und ein Sackerl, bitte."
Özet kartı
- Avusturya Almancası bir standarttır, lehçe değil; kaynağı Österreichisches Wörterbuch.
- Austriazismen: Erdäpfel, Paradeiser, Marillen, Topfen, Obers; Jänner, heuer, Matura, Sackerl, Stiege.
- AB katılım antlaşmasının 10 numaralı protokolü 23 Avusturya yemek terimini korur.
- Dil bilgisi: sitzen/stehen/liegen + sein standarttır; das Cola, das E-Mail; Schweinsbraten.
- Telaffuz: -ig [ik]; Kaffee [ka-FEE]; Chemie [ke-Mİİ].
- Hitap: Grüß Gott her yerde, Servus yakınlara; unvanlar (Mag., Dr., DI) yazışmada beklenir.
Sonraki derse köprü
Avusturya'da standart dil ile ağızlar arasında bir yelpaze var ve konuşanlar bu yelpazede duruma göre kayıyor. İsviçre'nin Almanca konuşulan bölgesinde ise tablo farklıdır: orada ağız, gündelik hayatın neredeyse bütününü kaplar ve standart dil daha çok yazıya ve belli ortamlara kalır. Sıradaki derste İsviçre Almancasına geçiyoruz: İsviçre standart Almancası ile İsviçre ağızları arasındaki ayrım, ß harfinin yokluğu, "Grüezi" ve "Velo" gibi kelimeler ve bir yabancının bu iki katmanlı durumda nasıl yol bulacağı.