Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Seviyeler: gehoben, neutral, umgangssprachlich, salopp, derb, vulgär; ayrıca Amtssprache.
- Sözlük etiketine bak: "geh.", "ugs." kelimenin anlamı kadar önemlidir.
- Aynı anlamın basamakları: speisen/essen/futtern/fressen; Mittel/Geld/Kohle; entschlafen/sterben/abkratzen.
- Amtsdeutsch: isimleştirme, erfolgen/vornehmen, sein/haben … zu, binnen; okurken nötr Almancaya çevir.
- Hitap: ihr = du'ların çoğulu; Sie = tekil ve çoğul kibar hitap; du ≠ kaba dil.
- Emin değilsen nötr seviye; anlaman gereken yelpaze, kullanman gerekenden geniştir.
Kanca
Aynı gün üç metin yazıyorsun. Sabah ev sahibine kiradaki artış hakkında bir e-posta: "Die Miete ist echt krass gestiegen, das ist voll unfair." Öğlen belediyeden gelen bir mektubu okuyorsun ve bir cümlede takılıyorsun: "Die Entrichtung der Gebühr hat binnen vierzehn Tagen zu erfolgen." Akşam arkadaşının doğum günü yemeğinde, ders kitabından öğrendiğin bir cümleyle kalkıyorsun: "Ich möchte mich nun empfehlen." Masadakiler gülümsüyor. Üç cümle de dil bilgisi açısından doğru; üçü de yerinde değil. Ev sahibine giden e-posta fazla gündelik, belediyenin cümlesi fazla resmî, yemekteki veda ise bir baloya yakışacak kadar törensel.
A2.27'de sözlü ve yazılı Almancanın temel farklarını, kısalan kelimeleri ve küçük dolgu kelimelerini görmüştün. C1 düzeyinde soru artık yalnız "konuşma mı, yazı mı?" değil, "hangi seviye?" sorusudur. Almancada aynı düşünce, törensel bir dilden kaba bir argoya kadar birçok basamakta söylenebilir. Bu derste bu basamakları, sözlüklerin onları nasıl işaretlediğini, resmî dairelerin kendine özgü dilini ve duruma göre bir basamaktan ötekine geçmeyi ele alacağız.
Anlatım
Dil seviyeleri basamağı
Almanca sözlükler kelimelerin hangi seviyeye ait olduğunu kısa etiketlerle gösterir; Duden gibi sözlüklerde en sık görülenler şunlardır. "gehoben" (yüksek, seçkin üslup) törensel konuşmalara, edebî metinlere ve çok resmî yazılara aittir. İşaretsiz kelimeler nötr ya da standart seviyedir (neutral) ve her durumda kullanılabilir. "umgangssprachlich" (günlük konuşma dili) arkadaşlar ve aile arasında doğal duyulur, ama resmî yazıda yadırganır. "salopp" (laubali) daha da gevşektir. "derb" (kaba) ve "vulgär" (müstehcen, kaba) ise çoğu durumda kırıcıdır. Bir de "Amtssprache" ya da "Verwaltungssprache" (resmî daire dili) vardır; bu, gehoben değil, kendine özgü bir kurumsal dildir.
Bu etiketler, özellikle C1 düzeyinde yeni bir kelimeyi öğrenirken en az anlamı kadar önemlidir. Bir kelimeyi yalnız Türkçe karşılığıyla öğrenen biri, onu yanlış seviyede kullanma riskini de birlikte öğrenir. Sözlükte bir kelimenin yanında "ugs." (umgangssprachlich) ya da "geh." (gehoben) kısaltmasını görmek, o kelimenin hangi durumlara ait olduğunu söyler.
Aynı anlam, farklı basamaklar
Pek çok temel kavramın her basamakta ayrı bir kelimesi vardır. "Yemek yemek" nötr seviyede "essen"dir; törensel bir dilde "speisen" ya da "dinieren", gündelik dilde "futtern", kaba dilde "fressen" (hayvanlar için nötr, insanlar için hakaret). "Para" nötr "Geld", gündelik "Kohle" ya da "Knete", resmî bir metinde çoğu zaman "finanzielle Mittel" olur. "Çalışmak" nötr "arbeiten", gündelik ve ağır bir iş için "schuften", bazı bölgelerde "malochen". "Araba" nötr "Auto", gündelikte biraz küçümseyerek "Karre", resmî dilde "Kraftfahrzeug" (kısaca Kfz).
"Ölmek" fiili bu basamakların ne kadar önemli olduğunu en açık gösteren örnektir. Nötr "sterben", yumuşatılmış ve saygılı "verscheiden" ya da "entschlafen" (bir taziye mektubunda), kaba ve saygısız "abkratzen". Bir taziye mesajında yanlış basamaktan tek bir kelime, bütün iyi niyeti bir anda yok eder. Burada basamak bir üslup meselesi değil, bir saygı meselesidir.
Seviyeler kelimenin yanında sözdiziminde de görülür. Gündelik dilde cümleler kısadır, özne düşebilir, "weil" ile başlayan yan cümlede fiil bazen ikinci sıraya kayar ("weil ich hab heute keine Zeit"). Nötr yazı dilinde cümleler tamdır. Resmî daire dilinde ise isim ağırlıklı, uzun ve kişisiz yapılar egemendir.
Resmî daire dili (Amtsdeutsch)
Almanca konuşan ülkelerde yaşayan herkes er geç "Amtsdeutsch" ile karşılaşır: vergi dairesinden, belediyeden ya da bir sigorta şirketinden gelen mektuplarda. Bu dilin özellikleri tanıdıktır, çünkü isimleştirmeyi C1.1'de ve C1.3'te görmüştün; burada o araç en uç noktasına taşınır. Fiiller isme dönüşür ve anlamı "erfolgen" (gerçekleşmek), "vornehmen" (yapmak) gibi içi boş fiillere bırakır: "Die Zahlung erfolgt" (ödeme yapılır), "Eine Prüfung wird vorgenommen" (bir inceleme yapılır). Zorunluluk "haben … zu" ve "sein … zu" yapılarıyla bildirilir: "Die Gebühr ist binnen vierzehn Tagen zu entrichten" (Harç on dört gün içinde ödenmelidir).
Bu dili okuyabilmek için onu nötr Almancaya çevirmeyi öğrenmek işe yarar. "Die Entrichtung der Gebühr hat binnen vierzehn Tagen zu erfolgen" cümlesi nötr dilde "Sie müssen die Gebühr innerhalb von zwei Wochen bezahlen" demektir. "binnen" (içinde, zarfında) resmî dilin, "innerhalb von" nötr dilin kelimesidir. Kendi yazışmalarında bu dili taklit etmen gerekmez; bir resmî daireye nötr, kibar ve açık bir Almanca ile yazmak her zaman yeterlidir. Son yıllarda pek çok kurum da mektuplarını daha anlaşılır bir dille yazmaya çalışıyor.
Hitap: du, ihr, Sie
Seviye seçimi hitapla da bağlantılıdır. "du" gündelik ve yakın bir ilişkiyi, "Sie" mesafeli ve resmî bir ilişkiyi gösterir; ama arada geniş bir alan vardır. Birçok genç şirkette ve yaratıcı sektörlerde çalışanlar birbirine "du" der, yine de yazışmalarda nötr bir üslup korunur. "du" ile konuşmak, dilin kaba ya da gündelik olması gerektiği anlamına gelmez. Ters yönde de aynı şey geçerlidir: "Sie" ile konuşulan birine sıcak ve samimi bir dille yazmak mümkündür.
Bir gruba hitap ederken Türkçe konuşanlar için ayrı bir tuzak vardır. Türkçedeki "siz" hem kibar tekil hem de çoğul hitaptır. Almancada bu iki işlev ayrılır: "ihr", "du" dediğin birden fazla kişiye; "Sie", "Sie" dediğin bir ya da birden fazla kişiye. Kibar hitapla konuştuğun iki meslektaşa "Habt ihr morgen Zeit?" diye sormak, onlarla birden "du"ya geçmek demektir.
Basamaklar arasında geçiş
C1 düzeyinde amaç her basamağı kullanmak değil, her basamağı tanımak ve kendi dilini duruma göre ayarlayabilmektir. Anlaman gereken seviyeler, kullanman gereken seviyelerden daha geniştir: bir arkadaşının "Ich hab keine Kohle mehr" cümlesini anlamalısın, ama bir kredi başvurusunda "Mir fehlen die finanziellen Mittel" ya da en doğal hâliyle "Ich habe zurzeit nicht genug Geld" yazmalısın. Emin olmadığında nötr seviye her zaman güvenli bir limandır; hem gündelik hem resmî durumda yadırganmaz.
| Seviye | Yemek | Para | Ölmek |
|---|---|---|---|
| gehoben | speisen | finanzielle Mittel | entschlafen, verscheiden |
| neutral | essen | Geld | sterben |
| umgangssprachlich | futtern | Kohle, Knete | — |
| derb | fressen | — | abkratzen |
Örnekler
Her örnekte cümlenin hangi seviyede olduğunu ve nötr karşılığını söyle.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlışSehr geehrter Herr Lange, die Miete ist echt krass gestiegen, das finde ich voll unfair.
→ Sehr geehrter Herr Lange, die Miete ist deutlich gestiegen. Diese Erhöhung halte ich für unangemessen. — Arkadaşlardan ve sosyal medyadan öğrenilen "echt", "krass", "voll" gibi yoğunlaştırıcılar resmî bir e-postada, hele bir itiraz mektubunda, yazanın ciddiyetini zayıflatır. Aynı itiraz nötr kelimelerle daha güçlü duyulur.
Yaygın yanlış(Arkadaşın evinde, yemekten sonra) Ich möchte mich nun empfehlen und danke für die vorzügliche Speise.
→ Ich geh dann mal, danke für das leckere Essen! — Ders kitaplarından ve resmî metinlerden öğrenilen "sich empfehlen" (izin istemek, ayrılmak) ve "vorzüglich" gibi gehoben kelimeler samimi bir ortamda mesafe ve hatta ironi gibi duyulur. Basamak, konuşulan kişiyle kurulan ilişkiye uymalıdır.
Yaygın yanlış(Kibar hitapla konuştuğun iki meslektaşa) Habt ihr morgen Zeit für ein kurzes Gespräch?
→ Haben Sie morgen Zeit für ein kurzes Gespräch? — Türkçedeki "siz" hem kibar hitabı hem de çoğulu karşıladığı için Türkçe konuşan, bir gruba "ihr" ile seslenmeyi doğal sanabilir. Almancada "ihr" yalnız "du" dediğin kişilerin çoğuludur; "Sie" ile konuştuğun kişilere grup olarak da "Sie" ile hitap edilir.
Mini alıştırma
Cevaplar
- (a) gehoben; (b) umgangssprachlich; (c) Amtssprache; (d) derb.
- Örnek: "Wenn Sie den Antrag stellen, müssen Sie einen gültigen Ausweis vorzeigen."
- Örnek: "Sehr geehrte Damen und Herren, leider ist mein Paket noch immer nicht angekommen. Ich bitte Sie, den Verbleib zu prüfen."
- Örnek: "Tut mir echt leid, ich kann nicht zur Party kommen!"
- "Passt Ihnen ein anderer Termin besser?" (üç kişi de "Sie" ile konuşulan kişiler olduğu için "euch" değil "Ihnen")
Özet kartı
- Seviyeler: gehoben, neutral, umgangssprachlich, salopp, derb, vulgär; ayrıca Amtssprache.
- Sözlük etiketine bak: "geh.", "ugs." kelimenin anlamı kadar önemlidir.
- Aynı anlamın basamakları: speisen/essen/futtern/fressen; Mittel/Geld/Kohle; entschlafen/sterben/abkratzen.
- Amtsdeutsch: isimleştirme, erfolgen/vornehmen, sein/haben … zu, binnen; okurken nötr Almancaya çevir.
- Hitap: ihr = du'ların çoğulu; Sie = tekil ve çoğul kibar hitap; du ≠ kaba dil.
- Emin değilsen nötr seviye; anlaman gereken yelpaze, kullanman gerekenden geniştir.
Sonraki derse köprü
Dil seviyeleri aynı dilin içinde durumlara göre değişen basamaklardır; ama Almancanın bir çeşitliliği daha vardır ve o, duruma değil yere bağlıdır. Viyana'da bir kahvede ocak ayına "Januar" değil "Jänner" dendiğini, domatesin başka bir adla anıldığını duyduğunda bir hata değil, bir standardın sesini duyarsın. Sıradaki derste Avusturya Almancasına geçiyoruz: kendi standart kelimeleri, unvan kullanımı, telaffuz özellikleri ve Almanya Almancasından ayrılan birkaç dil bilgisi tercihi.