Fiilden isme (Nominalisierung)

Kanca

Bir raporun özetini okuyorsun: "Aufgrund des starken Anstiegs der Energiepreise kam es zu einer Erhöhung der Mieten." Cümlede tek bir çekimli fiil var ("kam") ve o bile anlamın asıl taşıyıcısı değil. Aynı bilgiyi bir arkadaşına anlatsan şöyle derdin: "Weil die Energiepreise stark gestiegen sind, wurden die Mieten erhöht." İki cümle aynı olguyu anlatır; birincisinde fiiller isme dönüşmüş, ikincisinde fiil olarak kalmıştır.

Yazı dilinde, özellikle raporlarda, haberlerde, resmî yazışmalarda ve akademik metinlerde, fiiller sık sık isme dönüştürülür. Bu yapıya isimleştirme (Nominalisierung) ve bu üsluba isim üslubu (Nominalstil) denir. C1 düzeyinde bu metinleri rahatça okumak ve gerektiğinde böyle yazabilmek beklenir. Bu derste bir fiilin isme nasıl dönüştüğünü, cümlenin geri kalanının bu dönüşüme nasıl uyduğunu ve bağlaçların nasıl edatlara dönüştüğünü göreceğiz.

Anlatım

İsim üretmenin yolları

Bir fiilden isim üretmenin birkaç düzenli yolu vardır. En kolayı mastarın kendisini isim yapmaktır; bu isimler her zaman "das" alır ve büyük harfle yazılır: "lesen → das Lesen" (okuma), "warten → das Warten" (bekleme), "Auto fahren → das Autofahren" (araba sürme).

İkinci yol "-ung" ekidir; bu ekle kurulan isimler her zaman dişildir: "entscheiden → die Entscheidung" (karar), "erhöhen → die Erhöhung" (artırma), "planen → die Planung" (planlama), "verbessern → die Verbesserung" (iyileştirme). Üçüncü yol, kökten doğrudan türeyen isimlerdir; bunlar çoğunlukla erildir ve bazen kökün ünlüsü değişir: "anfangen → der Anfang", "besuchen → der Besuch", "ansteigen → der Anstieg", "zurückgehen → der Rückgang". Yabancı kökenli fiillerde ise "-ion" ya da "-tion" eki sık görülür: "informieren → die Information", "reagieren → die Reaktion", "diskutieren → die Diskussion".

Sıfatlar da isimleşir: "-heit" ve "-keit" ekleri dişil isimler üretir: "frei → die Freiheit", "möglich → die Möglichkeit", "schnell → die Schnelligkeit". Hangi fiilin hangi eki aldığı her zaman tahmin edilemez; bu yüzden yeni bir ismi fiiliyle ve artikeliyle birlikte öğrenmek en güvenli yoldur.

Cümlenin geri kalanı nasıl değişir?

Bir fiil isme dönüşünce, onun etrafındaki öğeler de yeni bir biçim alır. Fiilin öznesi, ismin arkasına B1.19'daki Genitiv ile bağlanır: "Die Preise steigen" → "der Anstieg der Preise" (fiyatların artışı). Geçişli bir fiilin nesnesi de Genitiv olur: "Man repariert die Straße" → "die Reparatur der Straße" (yolun onarımı). Özne ve nesne birlikte bulunuyorsa, işi yapan "durch" ile verilir: "Die Stadt repariert die Straße" → "die Reparatur der Straße durch die Stadt".

Fiili niteleyen zarf, ismin önünde bir sıfata dönüşür ve B1.4–B1.7'deki ekleri alır: "Die Preise steigen stark" → "der starke Anstieg der Preise". "Die Firma reagierte schnell" → "die schnelle Reaktion der Firma". Fiilin edatı çoğu zaman isimde de korunur: "sich entscheiden für" → "die Entscheidung für", "warten auf" → "das Warten auf".

Bağlaçtan edata

İsimleştirmenin en önemli sonucu, bir yan cümlenin bir edat öbeğine dönüşmesidir. Yan cümleyi başlatan bağlaç, anlamca ona karşılık gelen bir edatla değiştirilir. Neden için: "weil" → "wegen" ya da "aufgrund" + Genitiv: "Weil es regnete, …" → "Wegen des Regens …". Karşıtlık için: "obwohl" → "trotz" + Genitiv: "Obwohl er krank war, …" → "Trotz seiner Krankheit …". Zaman için: "nachdem" → "nach", "bevor" → "vor", "während" → "während": "Nachdem sie angekommen war, …" → "Nach ihrer Ankunft …". Koşul ve durum için: "wenn" → "bei": "Wenn es regnet, …" → "Bei Regen …". Amaç için: "um … zu" → "zu" ya da "für": "um die Qualität zu verbessern" → "zur Verbesserung der Qualität".

Bu dönüşümlerde B1.20'deki Genitiv edatları yeniden karşına çıkar. İsimleştirilmiş cümle, yan cümlesi olan cümleden daha kısadır, ama bilgiyi daha yoğun paketler; bu yüzden okurken dikkatle açmak gerekir.

Örnekler

Her örnekte isimleştirilmiş kelimeyi, onun hangi fiilden geldiğini ve Genitiv öğesini bul.

Birinci örnekte "stark" zarfı "starke" sıfatına, "die Energiepreise" öznesi "der Energiepreise" Genitiv'ine dönüşmüştür. Altıncı örnekte işi yapan belediye "durch" ile verilmiştir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "die Entscheidung, das Lesen, die Ankunft, die Information, die Möglichkeit"
2. "der starke Anstieg der Mieten"
3. "Wegen des vielen Verkehrs kamen wir zu spät."
4. "Trotz des schlechten Wetters fand das Konzert statt."
5. "Nach der Verbesserung des Produkts durch die Firma stieg der Umsatz."

Özet kartı

1. İsim üslubu (Nominalstil): fiiller isme dönüşür; rapor, haber, resmî ve akademik dilde yaygın.
2. Yollar: das + mastar (das Lesen), -ung → die, kök isim → çoğunlukla der, -(t)ion → die, -heit/-keit → die.
3. Özne ve nesne → Genitiv (der Anstieg der Preise); işi yapan → durch.
4. Zarf → sıfat (der starke Anstieg); fiilin edatı korunur (die Entscheidung für).
5. Bağlaç → edat: weil → wegen/aufgrund, obwohl → trotz, nachdem → nach, bevor → vor, wenn → bei, um … zu → zu/für.
6. Yeni ismi fiili ve artikeliyle birlikte öğren.

Sonraki derse köprü

İsimleştirme bilgiyi yoğunlaştırır, ama yoğun bir metni anlamak ve onu konuşmada aktarmak için ters yöne gitmek de gerekir. "Nach der Verbesserung des Produkts durch die Firma stieg der Umsatz" gibi bir cümleyi bir arkadaşına anlatırken onu yeniden fiillere açarsın: "Nachdem die Firma das Produkt verbessert hatte, …". Sıradaki derste bu ters dönüşümü (Verbalisierung) göreceğiz: bir edat öbeğini yan cümleye, Genitiv öğesini özneye ya da nesneye geri çevirmeyi ve yoğun bir metni anlaşılır bir dile açmayı.