da- ve wo- birleşimleri (darauf, worauf)

Kanca

Bir arkadaşın haftalardır bir paketi bekliyor ve sen onu soruyorsun: "Wartest du noch auf das Paket?" O başını sallıyor: "Ja, ich warte immer noch darauf." Sonra meraklanıyorsun ve soruyorsun: "Auf was wartest du eigentlich so dringend?" Arkadaşın gülüyor: "Worauf ich warte? Auf meine neuen Laufschuhe!" Tek bir konuşmada üç biçim geçti: "auf das Paket", "darauf" ve "worauf". Hepsi B2.8'deki "warten auf" kalıbından doğuyor.

Edatlı bir fiille bir şeye geri dönmek ya da onu sormak istediğinde, Almanca edatı bir zamirle değil, "da-" ve "wo-" ile birleştirir. Türkçede "onu bekliyorum", "neyi bekliyorsun?" dediğimiz yerde Almanca "Ich warte darauf", "Worauf wartest du?" der. Bu derste bu birleşimlerin nasıl kurulduğunu, eşyalarla kişiler arasındaki farkı ve bir yan cümleyi önceden haber veren kullanımlarını göreceğiz.

Anlatım

"da-" + edat: ona, onu, bundan

Edatlı bir fiilin nesnesi bir eşya, bir olay ya da bir düşünceyse ve ondan daha önce söz edildiyse, edat ile zamir yerine "da-" + edat kullanılır. "Wartest du auf das Paket? — Ja, ich warte darauf" (Evet, onu bekliyorum). "Denkst du an den Termin? — Ja, ich denke daran" (Evet, onu aklımda tutuyorum). "Hast du Angst vor der Prüfung? — Nein, ich habe keine Angst davor" (Hayır, ondan korkmuyorum).

Edat bir ünlüyle başlıyorsa, telaffuzu kolaylaştırmak için araya bir "r" girer: "da + auf = darauf", "da + an = daran", "da + über = darüber", "da + um = darum", "da + in = darin". Ünsüzle başlayan edatlarda "r" gerekmez: "dafür", "damit", "davon", "dazu", "davor", "dabei".

"wo-" + edat: neye, neyi, ne hakkında

Aynı mantık soru sözcüklerinde de işler. Eşya ya da düşünce hakkında soru sorarken "was" + edat yerine "wo-" + edat kullanılır: "Worauf wartest du?" (Neyi bekliyorsun?). "Woran denkst du?" (Ne düşünüyorsun?). "Wovon träumst du?" (Neyin hayalini kuruyorsun?). "Wofür interessierst du dich?" (Neyle ilgileniyorsun?). "r" kuralı burada da geçerlidir: "worauf", "woran", "worüber", "worum"; ama "wofür", "womit", "wovon", "wozu".

Günlük konuşmada "Auf was wartest du?" gibi biçimler de duyulur; ama yazıda ve özenli konuşmada "wo-" biçimi standarttır. Sınavlarda ve resmî metinlerde "worauf" kullanmak daha güvenlidir.

Kişilerde "da-" ve "wo-" yok

Bu birleşimler yalnızca eşyalar, olaylar ve düşünceler için kullanılır. Söz konusu bir kişi ise edat ile kişi zamiri, soruda da edat ile "wen" ya da "wem" kullanılır. "Wartest du auf deine Schwester? — Ja, ich warte auf sie" (Evet, onu bekliyorum). "Auf wen wartest du?" (Kimi bekliyorsun?). "Denkst du an deinen Vater? — Ja, ich denke oft an ihn." "Mit wem hast du gesprochen?" (Kiminle konuştun?).

Türkçede "onu" zamiri kişi ve eşya için aynıdır; bu yüzden Almancadaki ayrım dikkat ister. Karar verirken kendine şunu sor: soru "kim" mi, "ne" mi? "kim" ise edat + zamir ya da wen/wem; "ne" ise "da-" ya da "wo-".

Yan cümleyi haber veren "da-"

"da-" birleşimlerinin çok önemli bir kullanımı daha vardır: bir yan cümleyi ya da bir "zu" mastarını önceden haber vermek. Edatlı fiilin nesnesi bir isim değil de bir cümleyse, "da-" birleşimi ana cümlede yer tutar, asıl içerik arkadan gelen cümlede verilir: "Ich freue mich darauf, dass du nächste Woche kommst" (Gelecek hafta gelmeni dört gözle bekliyorum). "Ich denke daran, morgen früher aufzustehen" (Yarın daha erken kalkmayı aklımda tutuyorum). "Es hängt davon ab, ob das Wetter gut ist" (Havanın iyi olup olmamasına bağlı).

Bu yapı Türkçede ayrı bir kelimeyle karşılanmaz; "-mesini", "-meyi", "-ip -mediğine" gibi eklerin taşıdığı işi Almancada "da-" birleşimi ile yan cümle birlikte yapar. Bazı fiillerde "da-" birleşimi düşebilir: "Ich erinnere mich (daran), dass wir hier waren." Ama "sich freuen auf" gibi anlamı edata bağlı fiillerde düşmez; düşerse anlam değişebilir: "Ich freue mich, dass du kommst" cümlesi "geldiğine seviniyorum" anlamına kayar.

İlgi cümlesinde "wo-"

"wo-" birleşimleri B1.16'daki "was" ile kurulan ilgi cümlelerinde de görülür. "alles", "etwas", "nichts" ya da bütün bir cümle geri çağrıldığında, edatlı fiilin ilgi cümlesi "wo-" ile açılır: "Das ist alles, worauf ich mich freue" (Dört gözle beklediğim her şey bu). "Er hat die Prüfung bestanden, worüber sich alle freuen" (Sınavı geçti ve buna herkes seviniyor).

Örnekler

Her örnekte nesnenin bir eşya mı yoksa bir kişi mi olduğunu, ve "da-/wo-" birleşiminin neyi karşıladığını söyle.

Birinci ve üçüncü örnekleri karşılaştır: birincide beklenen bir paket, bu yüzden "darauf"; üçüncüde bir kişi, bu yüzden "auf wen" ve "auf meine Schwester". Altıncı ve yedinci örneklerde "da-" birleşimi arkadan gelen yan cümleyi haber veriyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Ja, ich interessiere mich dafür."
2. "Mit wem sprichst du?" (kişi) "Worüber sprichst du?" (konu)
3. "daran", "worüber", "damit", "worum"
4. "Ich habe mich daran gewöhnt, dass ich früh aufstehe." ya da "… daran gewöhnt, früh aufzustehen."
5. "Wofür interessierst du dich? An wen denkst du? Das hängt nicht vom Preis ab." (ya da "Davon hängt es nicht ab.")

Özet kartı

1. Eşya/düşünce + edatlı fiil → da + edat: darauf, daran, dafür, damit, davon.
2. Soru → wo + edat: worauf, woran, wofür, womit, wovon.
3. Ünlüyle başlayan edatta araya "r": darauf, daran, darüber, worum.
4. Kişilerde yok: auf ihn, an sie; Auf wen? Mit wem?
5. Yan cümleyi haber verir: Ich freue mich darauf, dass …; Es hängt davon ab, ob …
6. İlgi cümlesinde: alles, worauf ich mich freue.

Sonraki derse köprü

Edatlı fiillerin yanında Almancada bir de isim ile fiilin birlikte kalıplaştığı yapılar vardır: "eine Entscheidung treffen" (karar vermek), "eine Frage stellen" (soru sormak), "Rücksicht nehmen auf" (dikkate almak, özen göstermek). Bu kalıplarda anlamı fiil değil isim taşır ve fiil çoğu zaman Türkçedeki karşılığından farklıdır: Almanca bir kararı "vermez", "vurur" (treffen). Sıradaki derste bu isim-fiil kalıplarını, yazı dilindeki yerlerini ve tek kelimelik fiil karşılıklarıyla aralarındaki farkı göreceğiz.