Uzun sıfat-fiil yapıları (Partizipialkonstruktionen)

Kanca

Yerel gazetede bir haber okuyorsun: "Die seit Jahren von der Stadt geplante Brücke wird im Frühjahr eröffnet." "Die" artikelini görüyorsun ve arkasından bir isim bekliyorsun; ama önce "seit Jahren", sonra "von der Stadt", sonra "geplante" geliyor ve isim ancak sekizinci kelimede beliriyor. İlk okumada kayboluyorsun. Sonra cümleyi Türkçeye çevirmeyi deniyorsun: "Belediyenin yıllardır planladığı köprü ilkbaharda açılıyor." Şaşırtıcı biçimde, kelimelerin sırası neredeyse aynı.

B2.6'da Partizip I ve II'nin ismin önünde tek başına sıfat olarak kullanıldığını gördün: "die geplante Brücke". Almancada bu sıfat-fiilin önüne zarflar, edatlı öbekler ve nesneler eklenebilir; hepsi artikel ile isim arasına sıkışır. Bu yapılar özellikle haberlerde, resmî metinlerde ve bilimsel yazılarda sık görülür. Bu derste onları nasıl okuyacağını, nasıl kuracağını ve bir ilgi cümlesine nasıl çevireceğini göreceğiz.

Anlatım

Yapının iskeleti: artikel … Partizip … isim

Uzun sıfat-fiil yapısının bir çerçevesi vardır. Çerçeveyi artikel açar ve isim kapatır; sıfat-fiil ismin hemen önünde durur ve sıfat ekini taşır. Sıfat-fiile bağlı her şey, yani zaman zarfları, edatlı öbekler ve nesneler, artikel ile sıfat-fiil arasına girer:

"die [seit Jahren] [von der Stadt] geplante Brücke"

Kısa biçimden uzun biçime adım adım gidildiğinde yapı açıkça görünür: "die Brücke" → "die geplante Brücke" → "die von der Stadt geplante Brücke" → "die seit Jahren von der Stadt geplante Brücke". Her adımda yeni öğe sıfat-fiilin önüne eklenir, arkasına değil.

Aynı yapı Partizip I ile de kurulur: "das im Garten spielende Kind" (bahçede oynayan çocuk). "die schnell wachsende Stadt" (hızla büyüyen şehir). Hatta sıradan bir sıfatla da kurulabilir: "ein für Kinder geeignetes Buch" (çocuklara uygun bir kitap), "der mit dem Ergebnis zufriedene Chef" (sonuçtan memnun şef).

Türkçe konuşanın avantajı

Türkçede niteleyici öğeler her zaman ismin önüne gelir: "bahçede oynayan çocuk", "belediyenin yıllardır planladığı köprü". Almancanın uzun sıfat-fiil yapısı da bu sırayı izler; bu yüzden Türkçe konuşan biri için bu yapı, ilgi cümlesinden bile daha tanıdık olabilir. "das im Garten spielende Kind" ile "bahçede oynayan çocuk" kelime kelime aynı sırada ilerler.

Fark, Almancada çerçevenin başında bir artikel bulunmasıdır. Türkçede ismi niteleyen öbek doğrudan başlar; Almancada ise önce artikel gelir ve okuyucuyu uzun bir bekleyişe sokar. İlk alıştırman, bu bekleyişe alışmak olacak.

Okuma yöntemi: önce çerçeveyi bul

Uzun bir yapıyla karşılaştığında şu sırayı izle. Önce artikeli gör ve onun hemen arkasından bir isim gelmediğini fark et; bu, bir çerçevenin açıldığı anlamına gelir. Sonra ileriye doğru artikelle cinsiyet, sayı ve hâl bakımından uyan ilk ismi ara; çerçeveyi o kapatır. İsmin hemen önündeki sıfat-fiil çerçevenin çekirdeğidir. En son, artikel ile sıfat-fiil arasındaki her şeyi o sıfat-fiile bağla.

Bu yöntemi kancadaki cümleye uygula. "Die" açılıyor, arkasından isim gelmiyor. İleride "Brücke" var: dişil, tekil, "die" ile uyuşuyor. Önünde "geplante" duruyor. Aradaki "seit Jahren" ve "von der Stadt" planlamanın ne zamandan beri ve kim tarafından yapıldığını söylüyor. Artikelin içeride geçen başka bir artikelle karışmamasına dikkat et: "von der Stadt" çerçevenin içindeki bir Dativ öbeğidir, çerçevenin kapanışı değildir.

İlgi cümlesine çevirmek

Her uzun sıfat-fiil yapısı B1.13'teki bir ilgi cümlesine çevrilebilir ve konuşmada çoğu zaman bu biçim tercih edilir. Çevirirken sıfat-fiilin türü, ilgi cümlesinin çatısını belirler.

Partizip I etken ve süren bir eylem anlatır; ilgi cümlesi etken ve Präsens olur: "das im Garten spielende Kind" → "das Kind, das im Garten spielt". Geçişli bir fiilden gelen Partizip II edilgen bir sonuç anlatır; ilgi cümlesi Passiv olur: "die von der Stadt geplante Brücke" → "die Brücke, die von der Stadt geplant wird" ya da bağlama göre "… geplant wurde". "sein" alan bir fiilden gelen Partizip II ise etken ve tamamlanmış bir eylem anlatır: "der gestern angekommene Gast" → "der Gast, der gestern angekommen ist".

zu + Partizip I: yapılması gereken

B2.5'teki "sein + zu" yapısının sıfat karşılığı da vardır: "zu" + Partizip I + ek. Bu biçim "yapılması gereken" ya da "yapılabilecek" anlamı taşır: "die zu lösenden Aufgaben" (çözülmesi gereken görevler) = "die Aufgaben, die zu lösen sind". "ein nicht zu unterschätzendes Problem" (küçümsenmemesi gereken bir sorun). Bu biçim neredeyse yalnızca yazıda görülür, ama resmî metinleri okurken sık karşına çıkar.

Örnekler

Her örnekte çerçevenin artikelini, ismini ve çekirdekteki sıfat-fiili bul.

Son örnek, birinci örnekteki yapının ilgi cümlesi karşılığıdır. İki biçim aynı bilgiyi taşır; uzun sıfat-fiil yapısı daha kısa ve yazıya daha uygun, ilgi cümlesi daha açık ve konuşmaya daha yakındır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "der aus München kommende Zug"
2. "die im Urlaub gemachten Fotos"
3. "das Haus, das seit Monaten leer steht"
4. "Die gestern verkaufte Wohnung war sehr teuer." (genişletme öğesi sıfat-fiilin önüne)
5. "Das von meiner Nachbarin empfohlene Restaurant war sehr gut."

Özet kartı

1. Çerçeve: artikel … sıfat-fiil + ek + isim; aradaki her şey sıfat-fiile bağlıdır.
2. Genişletme öğeleri sıfat-fiilin ÖNÜNE gelir: die seit Jahren geplante Brücke (Türkçedeki sıra).
3. Okuma: artikel → uyan isim → önündeki sıfat-fiil → aradaki öğeler; içerideki artikellere kanma.
4. İlgi cümlesine: Partizip I → etken Präsens; Partizip II (geçişli) → Passiv; Partizip II (sein-fiili) → etken Perfekt.
5. zu + Partizip I = yapılması gereken: die zu lösenden Aufgaben.
6. Yazıda uzun yapı, konuşmada ilgi cümlesi daha yaygındır.

Sonraki derse köprü

B2.6'da "Ich bin gespannt auf das Ergebnis" cümlesini gördün: "gespannt" kelimesi kendi edatını, "auf" kelimesini getiriyordu. Almancada pek çok fiil de sabit bir edatla birlikte kullanılır ve bu edat çoğu zaman Türkçedeki hâl ekinden tahmin edilemez: "warten auf" (beklemek), "denken an" (düşünmek), "sich freuen auf" ve "sich freuen über" (sevinmek, dört gözle beklemek). Sıradaki derste bu edatlı fiilleri, edatın ardından hangi hâlin geldiğini ve onları kalıcı olarak öğrenmenin yollarını göreceğiz.