Durum edilgeni (Zustandspassiv)

Kanca

Pazartesi sabahı belediyenin vatandaş bürosuna (Bürgeramt) gidiyorsun; kapıda bir levha asılı: "Heute geschlossen". Görevliye telefonla sormak istiyorsun: "Warum wird das Amt heute geschlossen?" Görevli şaşırıyor: "Es wird nicht geschlossen, es ist geschlossen. Wir haben heute Betriebsausflug." Senin sorun, büronun şu anda kapatılma işleminden geçip geçmediğini soruyordu; oysa sormak istediğin şey neden kapalı olduğuydu.

B1.21'de Passiv'i "werden" + Partizip II ile kurdun ve bir işlemi anlattın: "Die Tür wird geschlossen" (Kapı kapatılıyor). Almancada aynı Partizip II'nin "sein" ile kullanıldığı ikinci bir edilgen vardır ve bu biçim işlemi değil, işlemden geriye kalan durumu anlatır: "Die Tür ist geschlossen" (Kapı kapalı). Bu derste bu iki edilgeni birbirinden ayırmayı, durum edilgeninin zamanlarını ve hangi fiillerle kurulabildiğini göreceğiz.

Anlatım

İşlem mi, durum mu?

"werden" ile kurulan edilgene işlem edilgeni (Vorgangspassiv) denir; bir şeyin yapılmakta olduğunu ya da yapıldığını anlatır: "Das Fenster wird geöffnet" (Pencere açılıyor). "sein" ile kurulan edilgene durum edilgeni (Zustandspassiv) denir; işlemin sonucunu, şu anki hâli anlatır: "Das Fenster ist geöffnet" (Pencere açık). Birinci cümlede birinin pencereyi açtığını görürüz; ikincide pencere zaten açıktır ve kimin açtığı önemli değildir.

İki biçim arasındaki ilişki bir zincir gibidir: önce işlem, sonra durum. "Die Suppe wird gekocht. Jetzt ist sie gekocht." (Çorba pişiriliyor. Şimdi pişmiş durumda.) "Der Tisch wird gedeckt. Jetzt ist der Tisch gedeckt." (Masa kuruluyor. Şimdi masa kurulu.) Durum edilgeni, işlem edilgeninin bittiği yerden başlar.

Türkçede bu fark çoğu zaman farklı eklerle görünür: "kapatılıyor" bir işlem, "kapalı" ya da "kapatılmış" bir durumdur. "Yemek hazırlanıyor" ile "yemek hazır" ya da "hazırlanmış" arasındaki fark da aynıdır. Almancada ise iki biçim de aynı Partizip II'yi kullanır; farkı yalnızca yardımcı fiil taşır.

Durum edilgeninin zamanları

Durum edilgeni çoğunlukla Präsens ve Präteritum'da kullanılır. Präsens'te "ist/sind" + Partizip II: "Das Geschäft ist sonntags geschlossen" (Dükkân pazarları kapalı). Präteritum'da "war/waren" + Partizip II: "Als ich ankam, war die Tür schon abgeschlossen" (Vardığımda kapı çoktan kilitliydi). Perfekt biçimi ("ist geschlossen gewesen") dil bilgisi açısından mümkündür, ama ağır duyulduğu için konuşmada çok daha az kullanılır; yerine Präteritum tercih edilir.

Modal fiillerle de kurulur ve burada fark özellikle belirgindir. "Das Formular muss ausgefüllt werden" (Formun doldurulması gerekiyor) bir işlemi anlatır: biri onu dolduracak. "Das Formular muss bis Montag ausgefüllt sein" (Form pazartesiye kadar doldurulmuş olmalı) ise o güne kadar ulaşılması gereken durumu anlatır. Resmî duyurularda ve son tarih bildirimlerinde ikinci biçim sık görülür.

En büyük tuzak: "ist geschlossen" mi, "ist geschlossen worden" mu?

B1.22'de işlem edilgeninin Perfekt'ini gördün: "ist … worden". "Die Straße ist gesperrt worden" (Yol kapatıldı) cümlesi geçmişte olmuş bir işlemi anlatır: biri yolu kapattı. "Die Straße ist gesperrt" (Yol kapalı) ise şu anki durumu anlatır. İki cümle arasındaki tek fark "worden" kelimesidir ve anlam bambaşkadır: birincisi bir haberi, ikincisi bir bilgiyi verir.

Bu ayrım bir haberde ya da bir duyuruda doğrudan işe yarar. "Die Brücke ist wegen Bauarbeiten gesperrt" cümlesi bugün köprüden geçemeyeceğini söyler. "Die Brücke ist gestern gesperrt worden" cümlesi ise dün bir kapatma işlemi yapıldığını haber verir; köprünün bugün hâlâ kapalı olup olmadığını söylemez.

Hangi fiillerle kurulur?

Durum edilgeni, sonucunda kalıcı ya da gözle görülür bir hâl bırakan geçişli fiillerle kurulur: öffnen, schließen, reparieren, bezahlen, reservieren, verletzen, erledigen, heizen, beleuchten. "Die Rechnung ist bezahlt" (Fatura ödenmiş). "Der Tisch ist reserviert" (Masa rezerve edilmiş). "Die Aufgabe ist erledigt" (İş halledildi, iş tamam). Kafe ve dükkân kapılarındaki "Geöffnet", "Geschlossen", "Reserviert" levhaları da aslında bu yapının kısaltılmış biçimleridir.

Sonucunda bir hâl bırakmayan fiillerle durum edilgeni kurulmaz ya da kulağa tuhaf gelir: "helfen", "loben", "anrufen" gibi fiiller bir işlem anlatır ama arkalarında gözle görülür bir durum bırakmaz. "Der Kollege ist angerufen" demek yerine işlem edilgeni kullanılır: "Der Kollege ist angerufen worden."

Durum edilgenini "sein" ile Perfekt kuran fiillerle karıştırmamak gerekir. "Er ist gegangen" (Gitti) bir Perfekt Aktiv cümlesidir; "gehen" geçişsiz bir hareket fiilidir. "Die Tür ist geschlossen" ise geçişli "schließen" fiilinden gelir ve bir edilgen durumdur. Ayrımın kolay yolu şudur: cümleye bir işlem edilgeni karşılığı bulunabiliyorsa ("Die Tür wird geschlossen"), "ist" + Partizip II bir durum edilgenidir.

Partizip II çekilmez

Durum edilgeninde Partizip II bir sıfat gibi "sein" fiilinin arkasında durur ve B1.4–B1.7'deki çekim eklerini almaz: "Die Tür ist geschlossen", "Die Fenster sind geöffnet". Ek yalnızca Partizip II ismin önüne geçtiğinde gelir: "die geschlossene Tür" (kapalı kapı), "ein reservierter Tisch" (rezerve edilmiş bir masa).

Örnekler

Her örnekte cümlenin bir işlemi mi, bir durumu mu anlattığını söyle.

Altıncı ve yedinci örnekler aynı fiili kullanır; tek fark "worden" kelimesidir. Altıncısı bugünkü durumu, yedincisi dünkü işlemi anlatır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Jetzt ist der Tisch reserviert."
2. "Die Heizung ist seit gestern repariert." (onarım bitmiş, sonuç sürüyor: durum)
3. "Als wir ankamen, war das Essen schon vorbereitet."
4. Birincisi durumdur: "Müze kapalı." İkincisi geçmişteki bir işlemdir: "Müze kapatıldı." (bugün hâlâ kapalı olup olmadığını söylemez)
5. "Der Tisch ist gedeckt, das Essen ist gekocht; die Gäste können kommen."

Özet kartı

1. İşlem: werden + Partizip II (Die Tür wird geschlossen = kapatılıyor).
2. Durum: sein + Partizip II (Die Tür ist geschlossen = kapalı).
3. ist geschlossen (durum, şimdi) ≠ ist geschlossen worden (işlem, geçmiş).
4. Geçmiş durum: war + Partizip II; modal: muss … sein (durum) ≠ muss … werden (işlem).
5. Yalnız sonucunda hâl bırakan geçişli fiillerle: öffnen, schließen, bezahlen, reservieren, erledigen.
6. Fiilin arkasında Partizip II ek almaz; ek yalnız ismin önünde (die geschlossene Tür).

Sonraki derse köprü

Passiv Almancada edilgen anlamı taşıyan tek yol değildir. "Bu sorun çözülebilir" demek için "Das Problem kann gelöst werden" cümlesi doğrudur, ama Almanca konuşanlar aynı düşünceyi çoğu zaman daha kısa yollarla da söyler: "Das Problem lässt sich lösen", "Das Problem ist lösbar", "Das Problem ist zu lösen". Sıradaki derste Passiv'in yerine geçen bu üç yapıyı, aralarındaki ince anlam farklarını ve hangisinin hangi durumda doğal duyulduğunu göreceğiz.