Cümle öğelerinin sırası (TeKaMoLo)

Kanca

Bir iş arkadaşına hafta sonu planını anlatıyorsun: cumartesi, bir düğün yüzünden, arabayla, Hamburg'a gidiyorsun. Bütün parçaları biliyorsun ve cümleyi kuruyorsun: "Ich fahre nach Hamburg mit dem Auto am Samstag wegen einer Hochzeit." Arkadaşın anlıyor, ama cümle kulağa bir alışveriş listesi gibi geliyor. Aynı parçalarla bir Almanın kuracağı cümle şudur: "Ich fahre am Samstag wegen einer Hochzeit mit dem Auto nach Hamburg." Hiçbir kelime değişmedi; yalnızca sıra.

Almancada çekimli fiilin yeri sabittir: ana cümlede ikinci kutu. Fiilin arkasındaki bölümde, yani cümlenin ortasında ise zaman, neden, tarz ve yer bildiren öğeler bir araya geldiğinde belli bir eğilimi izler. Bu eğilim, öğelerin baş harflerinden oluşan bir kısaltmayla öğretilir: TeKaMoLo. Bu derste bu sırayı, nesnelerin zarflarla birlikte nereye yerleştiğini ve vurgu için sıranın nasıl değiştirilebileceğini göreceğiz.

Anlatım

TeKaMoLo: wann, warum, wie, wo

TeKaMoLo dört Latince kökenli terimin kısaltmasıdır: temporal (zaman, "wann?"), kausal (neden, "warum?"), modal (tarz, araç, "wie?") ve lokal (yer, yön, "wo? wohin?"). Bu dört tür öğe cümlenin ortasında bir arada bulunduğunda çoğu zaman bu sırayla dizilir: "Ich fahre [am Samstag] [wegen einer Hochzeit] [mit dem Auto] [nach Hamburg]." Önce ne zaman, sonra neden, sonra nasıl, en son nereye.

Her cümlede dört öğenin hepsi bulunmaz; sıra, bulunan öğeler arasında korunur. "Wir essen heute im Restaurant" (zaman, yer). "Sie ist wegen des Regens mit dem Bus gekommen" (neden, tarz). "Er arbeitet seit Jahren gern in Köln" (zaman, tarz, yer).

Türkçe konuşanlar için bu sıranın iyi bir haberi vardır: Türkçede de doğal sıra çoğu zaman buna yakındır. "Cumartesi bir düğün yüzünden arabayla Hamburg'a gidiyorum" cümlesi aynı sırayı izler. Asıl tuzak Türkçeden değil, İngilizceden gelir: İngilizcede yer çoğu zaman zamandan önce gelir ("I'm going to Hamburg on Saturday"). İngilizce bilen öğrenci bu alışkanlığı Almancaya taşır.

Bir eğilim, bir kanun değil

TeKaMoLo bir kanun değil, nötr bir cümlenin varsayılan sırasıdır. Özellikle yön bildiren yer öğeleri ("nach Hamburg", "in die Stadt") fiile sıkı sıkıya bağlıdır ve neredeyse her zaman sona, ikinci fiil parçasının hemen önüne gider: "Ich bin gestern mit dem Zug nach Berlin gefahren." Buna karşılık bir yerde bulunmayı bildiren öğeler ("in Köln", "zu Hause") biraz daha serbesttir.

Sırayı belirleyen ikinci bir ilke daha vardır: bilinen bilgi önce, yeni ve önemli bilgi sonra gelir. Cümlenin sonuna yakın duran öğe vurguyu taşır. "Ich fahre mit dem Auto am Samstag nach Hamburg" gibi bir sıra, zamanı yeni ve önemli bilgi olarak öne çıkarmak istediğinde doğal olabilir; örneğin biri "Wann fährst du mit dem Auto?" diye sorduysa.

Nesneler nerede?

A2.9'da iki nesnenin sırasını öğrendin: iki isim varsa önce Dativ, sonra Akkusativ; zamirler isimlerden önce; iki zamirde önce Akkusativ. Zarflarla birlikte düşünüldüğünde kaba bir sıra şöyledir: kısa zamirler fiile en yakın yerde, ardından özne (birinci kutuda değilse), sonra çoğu zaman Dativ nesnesi ve zaman öğesi, en sona doğru Akkusativ nesnesi ve yer öğesi. "Ich habe ihm gestern im Büro das Dokument gegeben" (Dün ofiste ona belgeyi verdim).

Bu sıra yine bilinen–yeni ilkesine göre esner. Belirli ve bilinen bir nesne öne kayabilir, belirsiz ve yeni bir nesne sonda kalır: "Ich habe das Buch gestern meiner Schwester gegeben" (Kitabı, bilinen kitabı, dün kız kardeşime verdim) ile "Ich habe gestern meiner Schwester ein Buch gegeben" (Dün kız kardeşime bir kitap verdim) arasındaki fark budur.

Birinci kutu: vurgu ve bağlantı

Herhangi bir öğe cümlenin birinci kutusuna, fiilden önceye alınabilir; o zaman özne fiilin arkasına geçer. Bu, bir öğeyi vurgulamanın ya da önceki cümleyle bağlantı kurmanın en yaygın yoludur: "Am Samstag fahre ich nach Hamburg." "Wegen der Hochzeit fahre ich nach Hamburg." "Nach Hamburg fahre ich mit dem Auto, nach Berlin mit dem Zug." Geri kalan öğeler kendi aralarında TeKaMoLo sırasını korur.

Birinci kutuya yalnızca bir öğe girebilir. İki zarfı birden fiilin önüne koymak, B1'den beri tanıdığın "fiil ikinci kutuda" kuralını bozar.

Örnekler

Her örnekte zaman, neden, tarz ve yer öğelerini bul ve sıralarını göster.

Altıncı ve sekizinci örneklerde bir öğe birinci kutuya alınmış; özne fiilin arkasına geçmiş, kalan öğeler sırasını korumuş. Yedinci örnekte zamir "ihm" fiile en yakın yerde duruyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Ich gehe heute wegen meiner Rückenschmerzen zu Fuß zum Arzt."
2. "Wir fliegen im Juli mit der ganzen Familie nach Antalya."
3. "Letzte Woche habe ich wegen der Arbeit kaum geschlafen."
4. "Ich schicke ihr morgen die Unterlagen per E-Mail."
5. "Mein Bruder ist letztes Jahr wegen eines Jobs mit seiner Familie nach München gezogen."

Özet kartı

1. Orta alanda nötr sıra: zaman → neden → tarz → yer (TeKaMoLo).
2. Yön bildiren yer öğesi (nach Hamburg) fiile yakın, en sonda.
3. İngilizce alışkanlığına dikkat: yer zamandan önce gelmez.
4. Zamirler orta alanın en önünde; bilinen bilgi önce, yeni ve vurgulu bilgi sona.
5. Birinci kutuya herhangi bir öğe alınabilir, ama yalnızca bir öğe; özne fiilin arkasına geçer.
6. TeKaMoLo bir eğilimdir; vurgu ve bağlam sırayı esnetebilir.

Sonraki derse köprü

Cümlenin içindeki sırayı kurduktan sonra bir adım daha genişleyebiliriz: birkaç cümleyi bir paragrafta toplamak. Almanca bir paragraf çoğu zaman ana düşünceyi veren bir cümleyle açılır, onu destekleyen örnek ve açıklamalarla sürer, B2.13'teki bağlayıcılarla akışını kurar ve bir sonuç cümlesiyle kapanır. Bu derste gördüğün bilinen–yeni ilkesi de cümleler arasında iş başındadır: bir cümlenin sonundaki yeni bilgi, sıradakinin başında bilinen bilgi olur. Sıradaki derste Almanca bir paragrafın bu yapısını ve onu adım adım kurmayı göreceğiz.