Konjunktiv I: haber dili

Kanca

Sabah radyoda haberleri dinliyorsun: "Der Bürgermeister sagte, die Brücke sei sicher. Man habe alle Schäden geprüft, die Arbeiten würden im Frühjahr beginnen." Kelimeleri anlıyorsun, ama fiiller tuhaf geliyor: "ist" yerine "sei", "hat" yerine "habe". B1.31'de "sei" biçimini tanımış ve onu "ist" gibi anlamıştın. Şimdi bir soru daha beliriyor: haber spikeri neden basitçe "ist" demiyor?

Cevap, Türkçenin de çok iyi bildiği bir ayrımda saklı. Türkçede "Köprü güvenliymiş" dediğinde, bu bilgiyi kendin görmediğini, başkasından duyduğunu işaretlersin. Almancada haber dili aynı işi Konjunktiv I ile yapar: "Die Brücke sei sicher" cümlesi, bilginin belediye başkanından geldiğini ve habercinin onu kendi adına onaylamadığını gösterir. Bu derste Konjunktiv I'in nasıl kurulduğunu, haberlerde nasıl kullanıldığını ve biçimi Präsens'le aynı olduğunda neyin yerine geçtiğini göreceğiz.

Anlatım

Kuruluş: fiil kökü + -e

Konjunktiv I, mastarın kökünden kurulur ve düzensiz fiillerde bile kök değişmez. Kişi ekleri şunlardır: -e, -est, -e, -en, -et, -en. "haben → er habe", "kommen → er komme", "gehen → er gehe", "wissen → er wisse", "können → er könne", "müssen → er müsse", "werden → er werde". Präsens'teki ünlü değişimleri burada olmaz: "er fährt" ama "er fahre", "er gibt" ama "er gebe".

"sein" fiilinin Konjunktiv I'i düzensizdir ve en sık kullanılan biçimdir: "ich sei", "du seist", "er/sie/es sei", "wir seien", "ihr seiet", "sie/Sie seien". Haberlerde en çok "sei" ve "seien" biçimlerini göreceksin.

Tabloda bir şey hemen göze çarpar: Konjunktiv I en çok üçüncü tekil şahısta farklıdır. Haber dili de çoğunlukla başkaları hakkında konuştuğu için bu biçimler orada sık görülür.

Konjunktiv I aynıysa: Konjunktiv II

Birçok kişi ve fiilde Konjunktiv I, Präsens ile aynıdır: "ich habe", "wir haben", "sie haben", "wir kommen", "sie kommen". O zaman okuyucu cümlenin aktarılan bir söz olduğunu anlayamaz. Bu durumda Konjunktiv II kullanılır: "Die Anwohner sagen, sie hätten keine Informationen bekommen" (Mahalle sakinleri hiçbir bilgi almadıklarını söylüyor). "sie haben" Präsens ile aynı olduğu için "sie hätten" kullanılmıştır. Güçlü biçim de Präsens ya da Präteritum'la karışıyorsa "würde" + mastar gelir: "Sie sagen, sie würden morgen kommen."

Zamanlar

Aktarılan sözün zamanı üç biçimle gösterilir. Aynı an için Konjunktiv I'in şimdiki biçimi: "Er sagte, er sei krank" (Hasta olduğunu söyledi; o an hastaydı). Daha önceki bir an için "habe/sei" + Partizip II: "Er sagte, er habe gestern gearbeitet" (Dün çalıştığını söyledi). "Sie sagte, sie sei nach Hause gegangen" (Eve gittiğini söyledi). Yardımcı fiil Perfekt'teki gibi seçilir. Daha sonraki bir an için "werde" + mastar: "Er sagte, er werde morgen kommen" (Yarın geleceğini söyledi).

Ana cümledeki fiilin zamanı, yani "sagt" mı "sagte" mi dediğin, aktarılan cümlenin biçimini değiştirmez. "Er sagt, er sei krank" ile "Er sagte, er sei krank" aynı Konjunktiv I'i kullanır.

Neden Konjunktiv I? Tarafsızlık

Haberciler Konjunktiv I'i bir mesafe işareti olarak kullanır. "Der Minister sagte, die Lage ist stabil" cümlesinde "ist" bilgiyi gerçek gibi sunar; "Der Minister sagte, die Lage sei stabil" cümlesinde ise bilgi yalnızca bakanın sözüdür ve haberci onun doğruluğunu üstlenmez. Bu fark özellikle tartışmalı açıklamalarda, suçlamalarda ve mahkeme haberlerinde önemlidir: "Der Angeklagte sagte, er sei unschuldig" (Sanık masum olduğunu söyledi).

Türkçedeki "-mış" eki bu işlevi çok iyi karşılar: "Bakan, durumun istikrarlı olduğunu söyledi" ile "Durum istikrarlıymış" arasındaki fark, Almancadaki "ist" ile "sei" farkına benzer. Almanca konuşanlar gündelik konuşmada çoğu zaman Präsens ya da Konjunktiv II ile aktarır; Konjunktiv I ise yazıda ve resmî sözlü dilde, özellikle haberlerde yaşar.

Uzun aktarım: "sagte" olmadan

Haberlerde bir açıklama birkaç cümle boyunca sürebilir. İlk cümlede "sagte" ya da "erklärte" geçtikten sonra, ardından gelen cümleler yalnızca Konjunktiv I ile aktarılmaya devam eder: "Der Bürgermeister erklärte, die Brücke sei sicher. Man habe alle Schäden geprüft. Die Arbeiten würden im Frühjahr beginnen." İkinci ve üçüncü cümlelerde "sagte" yoktur; okuyucu, Konjunktiv I sayesinde hâlâ belediye başkanının sözlerini okuduğunu anlar. Üçüncü cümlede "sie werden" Präsens ile aynı olduğu için "würden" kullanılmıştır.

"dass" kullanmak isteğe bağlıdır. "dass" varsa fiil sona gider: "Er sagte, dass er krank sei." "dass" yoksa cümle ana cümle sırasıyla kurulur: "Er sagte, er sei krank." Haberlerde "dass"sız biçim daha yaygındır.

Örnekler

Her örnekte bilginin kimden geldiğini ve fiilin hangi zamanı anlattığını söyle.

Yedinci örnekte "sie haben" Präsens ile aynı olduğu için Konjunktiv II "hätten" kullanılmıştır. Altıncı örnekte "fahren" Perfekt'ini "sein" ile kurduğu için geçmiş aktarımda "sei gefahren" gelir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Sie habe keine Zeit." "Er könne nicht kommen." "Sie sei müde."
2. "Der Arzt sagt, der Patient müsse im Krankenhaus bleiben."
3. "Die Polizei sagte, der Täter sei geflohen."
4. "Die Kinder sagen, sie hätten Hunger." (sie haben = Präsens; Konjunktiv II'ye geç)
5. "Die Firma erklärte, sie baue eine neue Fabrik. Sie schaffe 200 Arbeitsplätze." ("wir" → "sie", tekil "die Firma" için baue/schaffe)

Özet kartı

1. Konjunktiv I = kök + -e, -est, -e, -en, -et, -en; kök değişmez (er fahre, er gebe).
2. sein: ich sei, er sei, wir seien, sie seien; haber dilinin en sık biçimleri.
3. Präsens ile aynıysa Konjunktiv II: sie hätten, sie würden kommen.
4. Zaman: er sei krank (aynı an), er habe gearbeitet / sei gegangen (önce), er werde kommen (sonra).
5. İşlev: tarafsız aktarım, Türkçedeki "-mış" gibi; ana cümlenin zamanı biçimi değiştirmez.
6. Uzun aktarımda "sagte" yalnız başta; sonraki cümleler Konjunktiv I ile sürer; zamir aktarana göre değişir.

Sonraki derse köprü

Buraya kadar aktardığımız sözlerin çoğu bildirim cümlesiydi ve haber dilinden geliyordu. Gündelik hayatta ise soruları, ricaları ve emirleri de aktarırız: "Er fragte, ob …", "Sie sagte, ich solle …". Üstelik aktarırken zaman ve yer ifadeleri de değişir: konuşanın "heute" dediği gün, aktarıldığında "an diesem Tag" olabilir. Sıradaki derste başkasının sözünü günlük dilde aktarmayı göreceğiz: soruları, emirleri, zaman ve yer kaymasını ve konuşmada Konjunktiv I yerine neyin kullanıldığını.