als ve wenn (geçmişte "-dığında")

Kanca

Bir arkadaşına Almanya'ya ilk geldiğin günü anlatıyorsun: "Wenn ich 2019 nach Deutschland kam, war alles neu für mich." Arkadaşın cümlenin sonuna kadar dinliyor, ama bir an kafası karışıyor: "wenn" duyunca, bunun her yıl tekrar eden bir şey olduğunu sanmıştı. Almanya'ya yalnızca bir kez, 2019'da geldin. O tek sefer için Almanca başka bir kelime kullanır: "Als ich 2019 nach Deutschland kam, war alles neu für mich."

Türkçedeki "-dığında" eki hem tek bir anı hem de tekrar eden durumları anlatır: "Almanya'ya geldiğimde" (bir kez) ve "Büyükanneme gittiğimde hep kek yapardı" (her seferinde). Almanca bu iki anlamı iki bağlaca ayırır. A2.22'de "wenn" bağlacını şimdiki ve gelecek zamanda öğrenmiş, geçmişteki ayrımı buraya bırakmıştık; B1.2'de de "Als ich ankam …" cümlesinde "als" kelimesini bir kalıp olarak görmüştün. Şimdi bu ikisini yan yana koyuyoruz.

Anlatım

Kural: tek sefer mi, tekrar mı?

Geçmişte "-dığında" demek istediğinde tek bir soru sor: bu olay bir kez mi oldu, yoksa tekrar tekrar mı? Bir kez olduysa "als", tekrar ettiyse "wenn" kullanılır. "Als ich in Berlin ankam, regnete es" (Berlin'e vardığımda yağmur yağıyordu) tek bir varışı anlatır. "Wenn ich meine Großmutter besuchte, backte sie immer Kuchen" (Büyükanneme gittiğimde hep kek yapardı) ise her ziyareti.

"als" yalnızca tek bir anı değil, geçmişteki tek bir dönemi de anlatır: "Als ich Kind war, wohnten wir in Izmir" (Çocukken İzmir'de oturuyorduk). Çocukluk uzun bir dönemdir, ama bir kez yaşanmıştır; bu yüzden "als" gelir. "Als ich studierte" (üniversitedeyken) ve "Als wir jung waren" (gençken) aynı mantıkla kurulur.

Tablonun alt satırı önemli bir kolaylık sunar: şimdiki ve gelecek zamanda her zaman "wenn" kullanılır; "als" yalnızca geçmişte ve yalnızca tek sefer için vardır. A2.22'deki "Wenn ich nach Hause komme, rufe ich dich an" cümlesi bu yüzden doğrudur.

Tekrarı işaretleyen kelimeler

Geçmişte "wenn" kullanıldığında tekrar çoğu zaman bir kelimeyle de gösterilir: "immer wenn" (her … -dığında), "jedes Mal, wenn" (her seferinde), ana cümlede "immer" ya da "oft". "Jedes Mal, wenn wir uns trafen, redeten wir stundenlang" (Her buluştuğumuzda saatlerce konuşurduk). Bu kelimeler kararı kolaylaştırır: cümlede "immer" ya da "jedes Mal" varsa bağlaç "wenn"dir.

Tek seferi işaretleyen kelimeler ise tarihler ve belirli zaman ifadeleridir: "2019", "letzten Sommer", "an meinem ersten Tag". "Als ich letzten Sommer in Wien war, habe ich die Oper besucht." Bu kelimeler cümlede görünüyorsa "als" neredeyse her zaman doğru seçimdir.

Cümle sırası

"als" ve "wenn" A2.20'deki "weil" gibi yan cümle başlatır: çekimli fiil sona gider. Yan cümle başa geçerse "fiil – virgül – fiil" deseni ortaya çıkar: "Als ich ankam, regnete es." Ana cümle başta da durabilir: "Es regnete, als ich ankam." Anlatıda yan cümle çoğu zaman başa gelir, çünkü sahneyi kurar.

Yan cümlede Präteritum en yaygın zamandır; B1.2'deki Plusquamperfekt de "als" ile sık kullanılır ve iki olayın sırasını gösterir: "Als ich ankam, war der Zug schon abgefahren."

Üç "als"

"als" kelimesi Almancada üç ayrı iş görür ve üçünü de önceki derslerde gördün. A2.15'te karşılaştırmada: "größer als ich" (benden büyük). A2.31'de bir rol ya da görev anlatırken: "Ich arbeite als Lehrer" (öğretmen olarak). Bu derste de geçmişte bir zaman bağlacı olarak: "Als ich Kind war" (çocukken). Hangisi olduğunu cümlenin yapısı söyler: arkasından bir özne ve cümlenin sonunda bir fiil geliyorsa zaman bağlacıdır.

Örnekler

Her örnekte bağlacın neden "als" ya da "wenn" olduğunu açıkla: tek sefer mi, tekrar mı, şimdi mi?

Beşinci örnekte ana cümle başta olduğu için virgülden sonra doğrudan "als" gelir. Altıncı örnek gelecekten söz ettiği için, tek bir olay olsa bile "wenn" kullanır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Als ich 18 war, habe ich den Führerschein gemacht." (tek dönem) "Wenn es regnete, blieben wir immer zu Hause." (tekrar)
2. "Als ich in Rom war, habe ich viel Pasta gegessen."
3. "Immer wenn er nach Hause kam, bellte der Hund."
4. "Als ich 2020 umgezogen bin, hatte ich keine Freunde. Wenn ich nächste Woche Zeit habe, besuche ich dich." (geçmiş tek sefer: als; gelecek: wenn)
5. "Als ich Kind war, blieben wir jeden Sommer im Dorf. Als ich das letzte Mal ins Dorf fuhr, hatte sich alles verändert."

Özet kartı

1. Geçmişte bir kez olan olay ya da tek dönem → als: Als ich Kind war …; Als ich ankam …
2. Geçmişte tekrar → wenn (immer wenn, jedes Mal wenn): Wenn ich sie besuchte, …
3. Şimdi ve gelecek → her zaman wenn: Wenn ich morgen ankomme, …
4. İpuçları: tarih, "letzten Sommer" → als; "immer", "jedes Mal" → wenn.
5. Yan cümle: çekimli fiil sonda; başta ise fiil – virgül – fiil.
6. Üç als: karşılaştırma (größer als), rol (als Lehrer), zaman (als ich kam).

Sonraki derse köprü

"als" ve "wenn" bir olayın ne zaman olduğunu söylüyordu. Bazen iki olayın birbirine göre sırasını anlatmak gerekir: biri sürerken öbürü mü oldu, biri öbüründen önce mi, sonra mı? Sıradaki derste "während" (-dığı sırada), "bevor" (-madan önce) ve "nachdem" (-dıktan sonra) bağlaçlarını göreceğiz. "nachdem" ile B1.2'deki Plusquamperfekt'in neden sık sık bir arada kullanıldığını da orada anlayacaksın.