Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Belirli artikelden sonra yalnız iki ek: -e ve -en.
- -e yalnız beş hücrede: der/die/das Nominativ + die/das Akkusativ; geri kalan her yer -en (Genitiv dahil).
- der-Wörter aynı davranır: dieser, jeder, welcher, jener; çoğulda alle.
- Yazım değişimi: dunkel → dunkle, teuer → teure, sauer → saure, hoch → hohe; lila, rosa çekimlenmez.
- Şehir sıfatları değişmez: der Berliner Bahnhof, im Kölner Dom, die Münchner Innenstadt.
- Tablonun mantığı: artikel hâli ve cinsiyeti gösteriyorsa sıfat zayıf kalır.
Kanca
Bir elektronik mağazasındasın ve iki dizüstü bilgisayar arasında kararsızsın. Satış elemanına soruyorsun: "Ist dieser neuer Laptop besser als der alte?" Görevli cevap veriyor, ama cümleni kendi ağzında düzelterek: "Dieser neue Laptop? Ja, der ist schneller." A2.18'de "der neue Laptop" biçimini öğrenmiştin ve orada hiç zorlanmıyordun. "dieser" kelimesi gelince sıfatın ekini değiştirmen gerektiğini sandın; oysa "dieser" tam olarak "der" gibi davranır.
A2.18 sıfat çekimine bir giriş yapmıştı: belirli artikelden sonra sıfat yalnızca "-e" ya da "-en" alır. Bu modülde sistemi bütünüyle kuracağız ve bu ilk ders belirli artikel tarafına ayrıldı. Tabloyu dördüncü hâlle tamamlayacak, "der" gibi davranan başka kelimeleri tanıyacak ve yazımı değişen sıfatlara bakacağız.
Anlatım
Tam tablo: dört hâl
A2.18'de Nominativ, Akkusativ ve Dativ satırlarını görmüştün. Almancanın dördüncü hâli Genitiv'dir; onu B1'in altıncı modülünde ayrıntılı işleyeceğiz, ama sıfat tablosunu tamamlamak için satırını şimdiden görmek işe yarar. Genitiv'de belirli artikelden sonra sıfat her cinsiyette "-en" alır.
| Eril | Dişil | Nötr | Çoğul | |
|---|---|---|---|---|
| Nominativ | der neue Laptop | die neue Lampe | das neue Handy | die neuen Geräte |
| Akkusativ | den neuen Laptop | die neue Lampe | das neue Handy | die neuen Geräte |
| Dativ | dem neuen Laptop | der neuen Lampe | dem neuen Handy | den neuen Geräten |
| Genitiv | des neuen Laptops | der neuen Lampe | des neuen Handys | der neuen Geräte |
Tabloda "-e" yalnızca beş hücrede görünür: üç cinsiyetin Nominativ'i ile dişil ve nötr Akkusativ. Geri kalan on bir hücrenin hepsi "-en" alır. Bu yüzden "-e" hücrelerini ezberlemek yeterlidir; gerisi otomatik olarak "-en"dir. Bu beş hücrenin ortak noktası, artikelin "der", "die" ya da "das" biçiminde, yani sözlükteki hâlinde kalmasıdır.
"der" gibi davranan kelimeler
Belirli artikelle aynı sonları taşıyan bir kelime ailesi vardır; Almanca dilbilgisinde bunlara "der-Wörter" denir. Hepsinden sonra sıfat aynı zayıf ekleri alır. En sık kullanılanlar şunlardır: "dieser" (bu), "jeder" (her), "welcher" (hangi), "jener" (o, şu; daha çok yazıda) ve çoğulda "alle" (bütün). A2.32'de sıklık anlatırken "jeden Tag" (her gün) kalıbını görmüştün; "jeden" kelimesinin sonu "den" gibi biter, çünkü "jeder" bir "der" kelimesidir.
| der-Wort | Eril Nominativ | Dişil Akkusativ | Dativ çoğul |
|---|---|---|---|
| der | der neue Laptop | die neue Lampe | den neuen Geräten |
| dieser | dieser neue Laptop | diese neue Lampe | diesen neuen Geräten |
| jeder | jeder neue Laptop | jede neue Lampe | — |
| welcher | welcher neue Laptop? | welche neue Lampe? | welchen neuen Geräten? |
Karar vermek için sonlara bakmak yeter: "dieser", "diese", "dieses", "diesen", "diesem" biçimleri "der, die, das, den, dem" sonlarını taşır; hâli ve cinsiyeti açıkça gösterir. Bu yüzden sıfat, belirli artikelden sonraki gibi yalnızca "-e" ya da "-en" alır. "alle" çoğulda "die" gibidir: "alle neuen Kollegen" (bütün yeni iş arkadaşları).
Yazımı değişen sıfatlar
Bazı sıfatlar ek aldığında kendi yazımlarını da değiştirir. "-el" ile biten sıfatlar ek alınca "e" harfini kaybeder: "dunkel → die dunkle Nacht" (karanlık gece), "flexibel → die flexible Arbeitszeit". "-er" ile bitenlerin bir kısmında da aynı şey olur: "teuer → das teure Auto", "sauer → die saure Milch". Bunu A2.15'teki karşılaştırmadan tanıyorsun: "teuer → teurer", "dunkel → dunkler".
"hoch" (yüksek) ek alınca "c" harfini kaybeder: "der hohe Berg", "die hohen Preise". Birkaç renk sıfatı ise hiç ek almaz: "lila" (mor), "rosa" (pembe): "das lila Kleid", "die rosa Tasche".
Şehir adından türeyen sıfatlar
Şehir adlarından "-er" ekiyle türeyen sıfatlar hiçbir zaman çekimlenmez ve büyük harfle yazılır: "der Berliner Bahnhof", "im Kölner Dom" (Köln Katedrali'nde), "die Münchner Innenstadt" (Münih şehir merkezi). Hangi artikel gelirse gelsin, hangi hâl olursa olsun, "Berliner" ve "Kölner" aynı kalır. Bu kelimeler aynı zamanda o şehirden gelen kişiyi de anlatır: "Er ist Berliner" (Berlinli).
Örnekler
Her örnekte sıfatın ekini bul ve neden "-e" ya da "-en" olduğunu söyle.
Üçüncü örnekteki "den neuen Kollegen" ifadesinde isim de "-n" alır; bazı eril isimlerin bu özelliğini ileride ayrıca göreceğiz. Yedinci örnekteki "des Kölner Doms" bir Genitiv'dir: "Kölner" değişmez, ismin sonuna "-s" gelir.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"dieser", "jeder", "welcher" kelimelerinden sonra güçlü ek kullanmak: "dieser neuer Laptop", "jedes neues Handy", "welcher großer Tisch?"
— Artikelin kendisi değiştiği için öğrenci bu kelimeleri belirsiz artikel gibi sanır ve sıfata güçlü bir ek verir. Oysa "dieser" ailesi hâli ve cinsiyeti açıkça gösterir; sıfat bu yüzden belirli artikelden sonraki gibi zayıf kalır. Doğrusu: "dieser neue Laptop", "jedes neue Handy", "welcher große Tisch?"
Yaygın yanlış"-el" ve "-er" ile biten sıfatlarda "e" harfini korumak: "die dunkele Nacht", "das teuere Auto", "der hoche Berg".
— Kuralı iyi bilen öğrenci eki doğrudan kelimenin sonuna ekler. Almancada "-el" ile biten sıfatlar ve "teuer", "sauer" gibi bazı "-er" sıfatları ek alınca kökteki "e" harfini düşürür; "hoch" ise "c" harfini kaybeder. Doğrusu: "die dunkle Nacht", "das teure Auto", "der hohe Berg".
Yaygın yanlışŞehir adından türeyen sıfatı çekimlemek: "im Kölnern Dom", "die Berlinere Mauer", "des Münchenen Bahnhofs".
— Sıfat çekimini öğrenen öğrenci her sıfata bir ek verme alışkanlığı kazanır. Şehir adlarından "-er" ekiyle türeyen sıfatlar bunun en belirgin istisnasıdır: hiç ek almazlar ve büyük harfle yazılırlar. Doğrusu: "im Kölner Dom", "die Berliner Mauer", "des Münchner Bahnhofs".
Mini alıştırma
Cevaplar
- "Ich kaufe den roten Pullover." (eril Akkusativ: -en) "Wir sprechen mit der neuen Nachbarin." (Dativ: -en)
- "dieser alte Stuhl", "dieses kleine Zimmer", "mit diesen großen Fenstern"
- "die dunkle Straße", "das teure Hotel", "die hohen Mieten"
- "Welches neue Buch hast du gelesen? Das Buch über den Hamburger Hafen?" (welches → zayıf ek; şehir sıfatı değişmez)
- "Dieses alte Haus ist sehr schön, aber alle neuen Häuser haben einen Garten."
Özet kartı
- Belirli artikelden sonra yalnız iki ek: -e ve -en.
- -e yalnız beş hücrede: der/die/das Nominativ + die/das Akkusativ; geri kalan her yer -en (Genitiv dahil).
- der-Wörter aynı davranır: dieser, jeder, welcher, jener; çoğulda alle.
- Yazım değişimi: dunkel → dunkle, teuer → teure, sauer → saure, hoch → hohe; lila, rosa çekimlenmez.
- Şehir sıfatları değişmez: der Berliner Bahnhof, im Kölner Dom, die Münchner Innenstadt.
- Tablonun mantığı: artikel hâli ve cinsiyeti gösteriyorsa sıfat zayıf kalır.
Sonraki derse köprü
Belirli artikel tarafını tamamladın: burada sıfat hep sade kalıyordu, çünkü işi artikel yapıyordu. Sıradaki derste belirsiz artikel "ein" ve onun gibi davranan "kein" ile iyelik kelimelerinden (mein, dein, unser …) sonraki ekleri bütün hâllerde göreceğiz. A2.18'de "ein" kelimesinin üç hücrede sinyal vermediğini söylemiştik; o boşlukları sıfatın nasıl doldurduğunu tam tabloda inceleyeceğiz.