Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Präteritum Passiv: wurde + Partizip II; haberde, tarihte, yazıda baskın.
- Perfekt Passiv: sein + Partizip II + worden; konuşmada sık.
- Passiv'de "worden", "geworden" değil; yardımcı fiil her zaman sein.
- Plusquamperfekt Passiv: war + Partizip II + worden (geçmişin geçmişi).
- ist + Partizip II (worden olmadan) bir sonucu anlatır, geçmişteki bir olayı değil.
- Haber okurken: "wurde" gördüğünde anlamı cümlenin sonundaki Partizip II'de ara.
Kanca
Köln'de bir şehir turundasın ve rehber katedrali gösteriyor: "Der Kölner Dom wurde 1880 fertiggestellt." (Köln Katedrali 1880'de tamamlandı.) Akşam bir arkadaşına anlatırken Perfekt'i denemek istiyorsun: "Der Dom ist 1880 fertiggestellt geworden." Arkadaşın gülümsüyor: "Fast! Ist fertiggestellt worden." Bir harf eksikti: Passiv'in Perfekt'inde "geworden" değil, "worden" kullanılır.
B1.21'de edilgen yapıyı şimdiki zamanda kurdun: "Das Haus wird renoviert." Haberlerde, tarih anlatımlarında ve raporlarda ise Passiv çoğu zaman geçmişte kullanılır: bir bina inşa edildi, bir karar alındı, bir hırsız yakalandı. Bu derste geçmiş Passiv'in iki biçimini göreceğiz: yazıda baskın olan Präteritum ("wurde … gebaut") ve konuşmada sık kullanılan Perfekt ("ist … gebaut worden").
Anlatım
Präteritum: wurde + Partizip II
Geçmiş Passiv'in en sık biçimi, "werden" fiilinin Präteritum'u "wurde" ile kurulur. B1.1'de gördüğün Präteritum kalıbının bir parçasıdır: "ich" ve "er" biçimleri aynıdır.
| Kişi | wurde | Örnek |
|---|---|---|
| ich | wurde | Ich wurde gefragt. (Bana soruldu.) |
| du | wurdest | Du wurdest gerufen. (Çağrıldın.) |
| er / sie / es | wurde | Das Haus wurde 1900 gebaut. |
| wir | wurden | Wir wurden eingeladen. (Davet edildik.) |
| ihr | wurdet | Ihr wurdet gesehen. (Görüldünüz.) |
| sie / Sie | wurden | Die Briefe wurden geschickt. |
Cümle yapısı şimdiki zamandaki gibidir: "wurde" ikinci kutuda, Partizip II sonda: "Die Berliner Mauer wurde 1961 gebaut" (Berlin Duvarı 1961'de inşa edildi). A2.27'de gördüğün yazı dili ile konuşma dili ayrımı burada da geçerlidir: haberlerde, tarih kitaplarında ve raporlarda Präteritum Passiv baskındır.
Perfekt: ist + Partizip II + worden
Konuşmada ise geçmiş Passiv çoğu zaman Perfekt ile söylenir. Bu yapı üç parçadan oluşur: "sein" fiilinin çekimi, asıl fiilin Partizip II'si ve en sonda "worden". "Das Auto ist repariert worden" (Araba tamir edildi). "Wir sind zur Party eingeladen worden" (Partiye davet edildik).
Burada iki özel nokta vardır. Birincisi, yardımcı fiil her zaman "sein"dır, çünkü "werden" A2.1'deki durum değişikliği fiilleri gibi "sein" alır. İkincisi, "werden" fiilinin normal Partizip II'si "geworden" olsa da ("Er ist Arzt geworden": doktor oldu), Passiv'de "ge-" düşer ve yalnızca "worden" kalır.
Plusquamperfekt: war … worden
B1.2'deki Plusquamperfekt'in de bir Passiv biçimi vardır ve aynı mantıkla kurulur: "sein" Präteritum'a geçer: "Als wir ankamen, war das Essen schon serviert worden" (Vardığımızda yemek çoktan servis edilmişti). Bu biçim daha çok yazılı anlatımda, iki geçmiş olayın sırasını belirtmek gerektiğinde kullanılır.
| Zaman | Biçim | Örnek |
|---|---|---|
| Präsens | wird + PII | Das Auto wird repariert. |
| Präteritum | wurde + PII | Das Auto wurde repariert. |
| Perfekt | ist + PII + worden | Das Auto ist repariert worden. |
| Plusquamperfekt | war + PII + worden | Das Auto war repariert worden. |
Dativ nesnesi Passiv'de de Dativ kalır
Yalnızca Akkusativ nesnesi Passiv'de özne olur. A2.8'deki Dativ fiillerinin nesnesi ise edilgen cümlede de Dativ kalır ve cümlenin gerçek bir öznesi olmaz: "Man hat mir geholfen" (Bana yardım edildi) → "Mir wurde geholfen." "Man hat uns Bescheid gegeben" → "Uns wurde Bescheid gegeben" (Bize haber verildi). Türkçede de "bana yardım edildi" cümlesinde "bana" yönelme hâlinde kalır; Almanca aynı mantıkla Dativ'i korur. Bu yüzden "Ich wurde geholfen" yanlıştır: "helfen" fiilinin Akkusativ nesnesi yoktur, dolayısıyla Nominativ'e geçecek bir öğe de yoktur.
Haber dili
Almanca haberlerde Passiv, özellikle Präteritum'da, çok yoğun kullanılır, çünkü haberde önemli olan olaydır, onu yapan kişi çoğu zaman bilinmez ya da ikincildir: "Der Täter wurde gestern gefasst" (Fail dün yakalandı). "Die Straße wurde wegen eines Unfalls gesperrt" (Yol bir kaza nedeniyle kapatıldı). B1.20'deki Genitiv edatları da bu cümlelerde sık görülür. Bir haber metnini okurken "wurde" gördüğünde cümlenin sonundaki Partizip II'yi ara; anlam oradadır.
Örnekler
Her örnekte geçmiş Passiv'in biçimini bul: Präteritum mu, Perfekt mi, Plusquamperfekt mi?
Birinci, ikinci, beşinci ve altıncı örnekler haber ya da tarih dilindedir ve Präteritum kullanır. Üçüncü, dördüncü ve sekizinci örnekler konuşma dilindedir ve Perfekt kullanır.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlışPassiv'in Perfekt'inde "geworden" kullanmak: "Das Auto ist repariert geworden", "Wir sind eingeladen geworden".
— "werden" fiilinin Partizip II'sini "geworden" olarak öğrenen öğrenci onu Passiv'de de kullanır. "geworden" yalnızca "olmak" anlamındaki "werden" için geçerlidir ("Er ist Arzt geworden"); Passiv'de "ge-" düşer. Doğrusu: "Das Auto ist repariert worden." "Wir sind eingeladen worden."
Yaygın yanlışPerfekt Passiv'i "haben" ile kurmak: "Das Auto hat repariert worden", "Die Briefe haben geschickt worden".
— Etken cümlede "reparieren" ve "schicken" fiillerinin "haben" aldığını bilen öğrenci bu yardımcı fiili Passiv'e de taşır. Passiv'de yardımcı fiili asıl fiil değil, "werden" belirler ve "werden" her zaman "sein" alır. Doğrusu: "Das Auto ist repariert worden." "Die Briefe sind geschickt worden."
Yaygın yanlışGeçmişteki bir olay için şimdiki zaman "ist" kullanmak: "Der Dom ist 1880 fertiggestellt", "Die Mauer ist 1961 gebaut".
— Türkçedeki "tamamlandı", "inşa edildi" biçimleri tek kelime olduğu için öğrenci Almancada da kısa bir yapı arar ve "ist + Partizip II" seçer. Bu yapı bir sonucu, bugünkü durumu anlatır; bir tarihte olan bir olay için "wurde" ya da "ist … worden" gerekir. Doğrusu: "Der Dom wurde 1880 fertiggestellt." "Die Mauer wurde 1961 gebaut."
Mini alıştırma
Cevaplar
- "Das Haus wurde renoviert." "Die Gäste wurden begrüßt."
- "Mein Fahrrad ist gestohlen worden." "Die E-Mail ist geschickt worden."
- "Der Dieb wurde von der Polizei gefasst."
- "Unsere Wohnung ist letztes Jahr renoviert worden, und das Dach wurde 1990 gebaut." (sein + worden; geçmişteki olay için wurde)
- "Die Besprechung wurde abgesagt. Uns wurde gestern Bescheid gegeben." (Dativ nesne "uns" Passiv'de de Dativ kalır)
Özet kartı
- Präteritum Passiv: wurde + Partizip II; haberde, tarihte, yazıda baskın.
- Perfekt Passiv: sein + Partizip II + worden; konuşmada sık.
- Passiv'de "worden", "geworden" değil; yardımcı fiil her zaman sein.
- Plusquamperfekt Passiv: war + Partizip II + worden (geçmişin geçmişi).
- ist + Partizip II (worden olmadan) bir sonucu anlatır, geçmişteki bir olayı değil.
- Haber okurken: "wurde" gördüğünde anlamı cümlenin sonundaki Partizip II'de ara.
Sonraki derse köprü
B1.21'de "Das Auto muss repariert werden" cümlesinde modal fiillerle kurulan Passiv'e kısaca değinmiştik. Sıradaki derste bu yapıyı bütünüyle ele alacağız: şimdiki zamanda ("kann gemacht werden", "darf nicht geöffnet werden") ve geçmişte ("konnte nicht gefunden werden"). Tabelalarda, kurallarda ve resmî yazılarda en sık karşılaşılan edilgen cümlelerin büyük kısmı bu kalıpla kurulur.