Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Passiv = Türkçedeki "-ıl, -ın": eylem ya da etkilenen şey öne çıkar.
- Şimdiki zaman: werden (werde, wirst, wird, werden, werdet, werden) + Partizip II sonda.
- Aktiv'den: Akkusativ nesnesi → Nominativ özne; yapan → von + Dativ ya da hiç.
- werden = süren işlem (wird gebaut); sein = bitmiş sonuç (ist gebaut).
- Öznesiz Passiv: Hier wird nicht geraucht. Am Sonntag wird nicht gearbeitet.
- Yan cümle: … repariert wird; modal: muss repariert werden.
Kanca
Oturduğun binanın girişinde bir tabela asılı: "Das Treppenhaus wird renoviert. Bitte benutzen Sie den Hintereingang." (Merdiven boşluğu yenileniyor. Lütfen arka girişi kullanın.) Kim yeniliyor? Tabela bunu söylemiyor; önemli olan yeniliyor olmak. Bir arkadaşına durumu anlatmak istiyorsun ve Türkçedeki "yenileniyor" kelimesini çevirmeye çalışıyorsun: "Das Treppenhaus ist renoviert." Arkadaşın düzeltiyor: "Ist renoviert? Nein, es wird noch renoviert." "ist renoviert" işin bittiğini, "wird renoviert" ise hâlâ sürdüğünü söyler.
Türkçede edilgen yapı fiile eklenen "-ıl", "-ın" ya da "-n" ekiyle kurulur: "yapılıyor", "yenileniyor", "satılıyor". Almancada bu iş için ayrı bir yardımcı fiil vardır: "werden". B1.20'deki "das Fest wurde abgesagt" (şenlik iptal edildi) cümlesinde bu yapıyı geçmiş zamanda görmüştün. Bu derste edilgen yapıyı (Passiv) şimdiki zamanda kurmayı, eylemi yapanı nasıl ekleyeceğini ve günlük hayatta nerede karşına çıktığını öğreneceğiz.
Anlatım
Biçim: werden + Partizip II
Şimdiki zamanda Passiv, "werden" fiilinin çekimi ile A2.2–A2.4'te öğrendiğin Partizip II'den oluşur. "werden" ikinci kutuda durur, Partizip II sona gider: "Das Auto wird repariert" (Araba tamir ediliyor).
| Kişi | werden | Örnek |
|---|---|---|
| ich | werde | Ich werde operiert. (Ameliyat ediliyorum.) |
| du | wirst | Du wirst gerufen. (Çağrılıyorsun.) |
| er / sie / es | wird | Das Auto wird repariert. |
| wir | werden | Wir werden abgeholt. (Bizi almaya geliyorlar.) |
| ihr | werdet | Ihr werdet eingeladen. (Davet ediliyorsunuz.) |
| sie / Sie | werden | Die Briefe werden geschickt. |
"werden" düzensiz bir fiildir ve "du" ile "er" biçimlerinde ünlüsü değişir: "wirst", "wird". Günlük hayatta en çok üçüncü tekil ve çoğul biçimler kullanılır, çünkü edilgen cümlelerin öznesi çoğu zaman bir nesnedir.
Aktiv'den Passiv'e
Etken (Aktiv) bir cümleyi edilgene çevirmek üç adımdır. "Der Mechaniker repariert das Auto" (Tamirci arabayı tamir ediyor). Birinci adım: Akkusativ nesnesi ("das Auto") yeni öznedir ve Nominativ olur. İkinci adım: fiil "werden + Partizip II" olur: "wird … repariert". Üçüncü adım: eylemi yapan kişi ya tamamen düşer ya da "von" + Dativ ile eklenir.
"Das Auto wird repariert." "Das Auto wird vom Mechaniker repariert." Eril bir nesne Akkusativ'den Nominativ'e geçerken artikel değişir: "Der Chef ruft den Kollegen" → "Der Kollege wird gerufen." Türkçede "tarafından" ile söylenen kişi Almancada "von" + Dativ ile gelir.
Ne zaman kullanılır?
Passiv, eylemi kimin yaptığı önemli değilse, bilinmiyorsa ya da herkes tarafından yapılıyorsa kullanılır. En sık görüldüğü yerler şunlardır: duyurular ve tabelalar ("Hier wird gebaut": burada inşaat var), tarifler ve talimatlar ("Die Zwiebeln werden klein geschnitten": soğanlar ince doğranır), süreç anlatımları ("Das Paket wird morgen geliefert": paket yarın teslim ediliyor) ve haberler.
Almancada öznesiz bir Passiv de vardır; bu yapı genel bir etkinliği ya da bir kuralı anlatır: "Hier wird nicht geraucht" (Burada sigara içilmez). "Am Sonntag wird nicht gearbeitet" (Pazar günü çalışılmaz). Türkçedeki "içilmez", "çalışılmaz" gibi öznesiz edilgen cümlelere karşılık gelir.
"werden" fiilinin iki görevi
"werden" bu dersten önce de karşına çıktı, ama başka bir görevde. Tek başına kullanıldığında "olmak, hâline gelmek" anlamı taşır: "Es wird dunkel" (Hava kararıyor), "Er wird Arzt" (Doktor oluyor), A2.29'daki "Morgen wird es sonnig" (Yarın hava güneşli olacak). Arkasından bir Partizip II geldiğinde ise bir yardımcı fiil olarak Passiv kurar: "Das Haus wird gebaut". Ayrımı yapmak kolaydır: cümlenin sonunda bir Partizip II varsa Passiv, bir sıfat ya da isim varsa "olmak" anlamı. "Das Essen wird kalt" (Yemek soğuyor) ile "Das Essen wird gekocht" (Yemek pişiriliyor) bu farkı gösterir.
Yan cümlede ve modal fiillerle
Yan cümlede "werden" en sona gider, Partizip II hemen önünde durur: "Ich weiß nicht, wann das Auto repariert wird." Modal fiillerle kurulan Passiv'de ise modal fiil ikinci kutuya, "werden" mastar hâlinde en sona gider: "Das Auto muss repariert werden" (Arabanın tamir edilmesi gerekiyor). "Das kann nicht geändert werden" (Bu değiştirilemez). Bu yapıyı tabelalarda ve talimatlarda sık görürsün.
Örnekler
Her örnekte "werden" fiilini ve Partizip II'yi bul, sonra eylemi yapan kişinin söylenip söylenmediğine bak.
Beşinci örnekte cümlenin öznesi yoktur; "hier" birinci kutuyu doldurur. Sekizinci örnekte modal fiil "muss" ikinci kutuda, "werden" mastar olarak en sondadır.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlışSüren bir işlem için "sein" kullanmak: "Das Haus ist gebaut" (hâlâ inşa ediliyor anlamında), "Die Straße ist repariert" (çalışma sürüyor).
— Türkçedeki "yapılıyor" ve "yapılmış" arasındaki farkı Almancada iki yardımcı fiille kurmak gerektiğini bilmeyen öğrenci "sein" seçer. "sein + Partizip II" bir işin bittiğini ve sonucunu anlatır; süren ya da tekrar eden bir işlem için "werden" gerekir. Doğrusu: "Das Haus wird gebaut." "Die Straße wird repariert." İş bitmişse: "Das Haus ist gebaut."
Yaygın yanlışAktiv'deki Akkusativ nesnesini Passiv'de de Akkusativ bırakmak: "Den Tisch wird repariert", "Den Kollegen wird gerufen".
— Etken cümledeki "den Tisch" biçimini ezberleyen öğrenci edilgene çevirirken artikeli değiştirmez. Passiv'de eski nesne cümlenin öznesidir ve Nominativ olur. Doğrusu: "Der Tisch wird repariert." "Der Kollege wird gerufen."
Yaygın yanlışEylemi yapanı "von" ile birlikte Nominativ bırakmak ya da başka bir edatla söylemek: "von der Mechaniker", "durch den Chef gerufen".
— Türkçedeki "tarafından" kalıbını çeviren öğrenci ya "von" sonrasındaki hâli değiştirmez ya da başka bir edat dener. Eylemi yapan bir kişiyse "von" + Dativ kullanılır; "durch" ise bir araç ya da neden için ayrılmıştır ("durch das Feuer zerstört": yangın yüzünden yıkılmış). Doğrusu: "vom Mechaniker", "vom Chef gerufen".
Mini alıştırma
Cevaplar
- "Die Heizung wird repariert." "Neue Mitarbeiter werden gesucht."
- "Der Patient wird vom Arzt untersucht."
- "Das Brot wird gerade gebacken." (süren işlem) "Das Brot ist schon gebacken." (sonuç)
- "Der Brief wird vom Chef geschrieben, und das Paket wird morgen geliefert." (özne Nominativ; von + Dativ; tekil özne → wird)
- "In diesem Restaurant wird sonntags Frühstück serviert. Hier wird nicht geraucht."
Özet kartı
- Passiv = Türkçedeki "-ıl, -ın": eylem ya da etkilenen şey öne çıkar.
- Şimdiki zaman: werden (werde, wirst, wird, werden, werdet, werden) + Partizip II sonda.
- Aktiv'den: Akkusativ nesnesi → Nominativ özne; yapan → von + Dativ ya da hiç.
- werden = süren işlem (wird gebaut); sein = bitmiş sonuç (ist gebaut).
- Öznesiz Passiv: Hier wird nicht geraucht. Am Sonntag wird nicht gearbeitet.
- Yan cümle: … repariert wird; modal: muss repariert werden.
Sonraki derse köprü
Edilgen yapıyı şimdiki zamanda kurdun. Haberlerde, tarihî metinlerde ve raporlarda ise Passiv çoğu zaman geçmişte kullanılır: "Das Haus wurde 1900 gebaut" (Ev 1900'de inşa edildi), "Der Täter wurde gefasst" (Fail yakalandı). Sıradaki derste "werden" fiilinin Präteritum biçimi "wurde" ile kurulan geçmiş Passiv'i ve Perfekt'teki "ist … worden" yapısını göreceğiz.