Plusquamperfekt (geçmişin geçmişi)

Kanca

Bir arkadaşına geçen cumartesiyi anlatıyorsun: "Ich kam um acht Uhr zum Bahnhof. Der Zug fuhr ab." Arkadaşın şaşırıyor: "Also hast du ihn noch erreicht?" (Yani yetiştin mi?) Hayır, yetişemedin; tren sen gelmeden önce kalkmıştı. Ama cümlelerin olayları sırayla anlatıyormuş gibi duyuldu: önce sen geldin, sonra tren kalktı. Doğru anlam için ikinci olayın birincisinden önce olduğunu gösteren bir biçim gerekiyordu: "Der Zug war schon abgefahren."

Türkçe konuşanlar için bu dersin konusu tanıdıktır. Türkçedeki "-mıştı" eki tam olarak bu işi yapar: "Eve geldiğimde herkes uyumuştu", "Tren kalkmıştı". Almancada aynı yapının adı Plusquamperfekt'tir ve B1.1'deki Präteritum ile A2.1–A2.4'teki Perfekt bilgisinin üstüne kurulur. Yeni bir kelime öğrenmen gerekmiyor; bildiğin iki parçayı yeni bir biçimde birleştireceksin.

Anlatım

Biçim: hatte / war + Partizip II

Plusquamperfekt, Perfekt'in bir basamak geçmişe kaydırılmış hâlidir. Perfekt'te yardımcı fiil şimdiki zamandadır ("Ich habe gegessen"); Plusquamperfekt'te ise yardımcı fiil Präteritum'dadır ("Ich hatte gegessen"). A1.42'de öğrendiğin "hatte" ve "war" burada yardımcı fiil olarak çalışır.

"haben" mı, "sein" mi sorusunun cevabı Perfekt'teki ile aynıdır: A2.1'de gördüğün gibi yer değiştirme ve durum değişikliği anlatan fiiller ("gehen", "fahren", "ankommen", "einschlafen") ile "sein" ve "bleiben" fiilleri "sein" alır; geri kalanı "haben". Perfekt'ini biliyorsan Plusquamperfekt'ini de biliyorsun: yalnızca yardımcı fiili geçmişe çevirirsin.

Ne zaman kullanılır?

Plusquamperfekt tek başına pek kullanılmaz; her zaman bir başka geçmiş olaya göre konumlanır. Anlatının ana çizgisi Präteritum ya da Perfekt ile ilerler; ondan önce olmuş bir şeyi söylemek gerektiğinde Plusquamperfekt devreye girer. "Als ich nach Hause kam" yapısını B1'in üçüncü modülünde göreceğiz; şimdilik iki olayı iki ayrı cümle ya da "aber", "und", "weil" ile bağlarsın: "Ich kam nach Hause, aber alle hatten schon gegessen" (Eve geldim, ama herkes yemek yemişti).

Zaman sırasını bir çizgi üzerinde düşünmek işi kolaylaştırır. Şimdiki an en sağdadır. Anlatının ana olayı onun solunda, geçmiştedir (Präteritum/Perfekt). Plusquamperfekt ise ana olayın da solunda, daha geride kalır. Bu yüzden "schon" (çoktan, zaten) ve "vorher" (önceden) kelimeleri Plusquamperfekt ile çok sık birlikte kullanılır: "Ich hatte vorher noch nie Schnee gesehen" (Daha önce hiç kar görmemiştim).

Cümlede yeri

Plusquamperfekt de bir çerçeve kurar: çekimli "hatte" ya da "war" ikinci kutuda, Partizip II sonda. "Am Montag hatte ich den Brief schon geschickt." Yan cümlede çekimli yardımcı fiil en sona gider, Partizip II onun hemen önünde durur: "Ich war müde, weil ich schlecht geschlafen hatte." "Er wusste nicht, dass der Kurs schon begonnen hatte." Bu, A2.20 ve A2.21'deki kuralın aynısıdır.

Modal fiillerle Plusquamperfekt kurmak mümkündür, ama ağır ve seyrek bir yapı ortaya çıkar. Günlük anlatımda modal fiiller için Präteritum yeterlidir; A2.26'da gördüğün gibi "Ich konnte nicht kommen" her iki zamanı da karşılar.

Hikâyede Plusquamperfekt

Bir hikâyede Plusquamperfekt çoğu zaman "arka plan" ya da "önceki durum" anlatır. Ana olaylar Präteritum'la sıralanır; onları anlamak için gereken daha eski bilgi Plusquamperfekt'le verilir:

"Am Samstag fuhr Leyla nach Hamburg. Sie war sehr aufgeregt, denn sie hatte ihre Freundin seit zehn Jahren nicht gesehen. Die beiden hatten zusammen studiert und dann den Kontakt verloren."

İlk cümle ana olaydır, ikinci cümle onun duygusunu anlatır, "hatte … nicht gesehen" ve "hatten … studiert" ise hikâyenin başlamasından önceki geçmişi verir. Türkçede aynı metin "-mıştı" ile kurulur: "on yıldır görmemişti", "birlikte okumuşlardı".

Örnekler

Her örnekte Plusquamperfekt biçimini bul ve hangi olaydan önce olduğunu söyle.

Birinci örnekteki "als" bir yan cümle bağlacıdır ve "-dığında" anlamı taşır; ayrıntısını B1'in üçüncü modülünde göreceğiz. Burada yalnızca zaman sırasına dikkat et: önce tren kalktı, sonra sen vardın.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Ich hatte das Fenster geöffnet." "Er war nach Hause gegangen."
2. "Ich kam ins Büro, aber die Besprechung hatte schon begonnen."
3. "Sie war hungrig, weil sie nicht gefrühstückt hatte."
4. "Als ich ankam, hatte das Konzert schon angefangen." (ana cümlede fiil başa: "hatte"; yan cümleden sonra çekimli fiil gelir)
5. "Ich hatte meinen Schlüssel zu Hause vergessen, deshalb wartete ich vor der Tür."

Özet kartı

1. Plusquamperfekt = geçmişin geçmişi = Türkçedeki -mıştı.
2. Biçim: hatte / war + Partizip II; haben/sein seçimi Perfekt'teki gibi.
3. Her zaman başka bir geçmiş olaya göre "daha önce" anlamı taşır; tek başına kullanılmaz.
4. Sık yol arkadaşları: schon, vorher, noch nie; ana çizgi Präteritum ya da Perfekt.
5. Yan cümlede sıra: … geschlafen hatte; … abgefahren war.
6. "Çift Perfekt" (habe gegessen gehabt) standart değil; modal fiillerde Präteritum yeter.

Sonraki derse köprü

Artık bir hikâyenin iki geçmiş katmanını ayırabiliyorsun: Präteritum ile ana olayları, Plusquamperfekt ile onlardan önceki arka planı. Sıradaki derste bu araçları bir araya getirip iyi bir anı anlatmanın tekniklerine bakacağız: hikâyeye bir sahneyle başlamak, "plötzlich" ve "auf einmal" gibi kelimelerle beklenmedik anı işaretlemek, duyguları anlatmak ve hikâyeyi bir sonuç ya da bir yorumla kapatmak.