Genitiv (tamlama hali)

Kanca

Bir arkadaşın park yerinde bir arabayı gösterip soruyor: "Wessen Auto ist das?" (Bu kimin arabası?) Türkçede cevap hazır: "Kardeşimin arabası." Kelimeleri Türkçedeki sırayla dizip söylüyorsun: "Meines Bruders Auto." Arkadaşın anlıyor, ama gülümsüyor; cümlen eski bir masaldan çıkmış gibi duyuldu. Bugünkü Almancada sıra tam tersidir: önce sahip olunan şey, sonra sahibi: "Das ist das Auto meines Bruders."

Genitiv, Almancanın dördüncü hâlidir ve Türkçedeki "-ın, -in" tamlama ekinin karşılığıdır. Önceki derslerde birçok kez karşına çıktı: B1.1'deki masalda "am Rand eines Waldes", B1.9'da "während des Essens", B1.10'da "trotz des Regens", B1.14'te "der Mann, dessen Auto …". Her seferinde ileride göreceğimizi söylemiştik. Bu derste bu parçaları bir araya getirip Genitiv'in nasıl kurulduğunu ve günlük dilde ne kadar kullanıldığını öğreneceğiz.

Anlatım

Sıra: sahip olunan önce, sahip sonra

Türkçede tamlayan öndedir: "kardeşimin arabası", "şehrin merkezi", "kitabın kapağı". Almancada sıra tersine döner: önce asıl isim, sonra Genitiv'deki tamlayan gelir. "das Auto meines Bruders" (kardeşimin arabası), "das Zentrum der Stadt" (şehrin merkezi), "der Titel des Buches" (kitabın adı).

Bu tersine sıra, B1.13'teki ilgi cümlesinde gördüğün düzene benzer: Almanca önce ismi söyler, sonra onu açıklar. Türkçede "şehrin merkezi" dediğinde dinleyici önce "şehir"i duyar; Almancada önce "das Zentrum"u duyar ve sonra hangi şehrin merkezi olduğunu öğrenir.

Biçimler: des, der ve ismin -s eki

Genitiv'de artikeller şöyle değişir: eril ve nötr "des", dişil ve çoğul "der". Eril ve nötr isimler buna ek olarak kendileri de bir "-s" ya da "-es" eki alır. Dişil ve çoğul isimler ise değişmez.

Hangi ekin geleceğini kelimenin yapısı belirler. Tek heceli kelimeler çoğu zaman "-es" alır: "des Tages", "des Buches", "des Mannes". "-s", "-ß", "-z" ya da "-sch" ile biten kelimeler de "-es" alır, çünkü tek bir "s" telaffuz edilemez: "des Hauses", "des Fußes", "des Tisches". Birden çok heceli kelimeler çoğu zaman yalnızca "-s" alır: "des Vaters", "des Autos", "des Computers".

B1.4'te "den Kollegen" örneğinde bazı eril isimlerin kendine özgü bir "-n" eki aldığını görmüştün. Bu isimler Genitiv'de de "-s" almaz, "-n" ya da "-en" alır: "des Kollegen", "des Studenten", "des Nachbarn".

Özel isimler

Kişi adları ve şehir adları Genitiv'de artikel almaz; yalnızca sonlarına "-s" eklenir ve ad isimden önce gelebilir: "Annas Auto" (Anna'nın arabası), "Peters Wohnung" (Peter'in dairesi), "Berlins Museen" (Berlin'in müzeleri). Türkçenin aksine kesme işareti kullanılmaz. Ad zaten "-s", "-ß", "-x" ya da "-z" ile bitiyorsa, "-s" yerine bir kesme işareti gelir: "Hans' Auto", "Klaus' Bruder".

Bu, Genitiv'in isimden önce gelebildiği tek sık durumdur. Kancadaki "Meines Bruders Auto" gibi artikelli ya da iyelik kelimeli yapılar öne geçtiğinde eski ve şiirsel duyulur; bugünkü dilde yalnızca özel isimler bu sırayı doğal olarak taşır.

Konuşmada: von + Dativ

Genitiv özellikle yazıda, resmî dilde ve kalıplaşmış ifadelerde yaşar. Günlük konuşmada onun yerine sık sık "von" + Dativ kullanılır: "das Auto von meinem Bruder" (kardeşimin arabası), "die Wohnung von Anna". İki yapı da doğrudur; Genitiv daha özenli, "von" daha gündeliktir. Bir sınavda ya da resmî bir e-postada Genitiv'i tercih etmek iyi bir izlenim bırakır.

Artikelsiz çoğul isimlerde "von" zorunluya yakındır, çünkü Genitiv biçimi görünmez: "die Preise von Wohnungen" (daire fiyatları). Soru kelimesi "wessen?" (kimin?) de yazıda ve resmî dilde kullanılır; konuşmada "Wem gehört das Auto?" (Araba kime ait?) daha sık duyulur.

Örnekler

Her örnekte Genitiv'deki tamlayanı bul ve Türkçedeki "-ın, -in" karşılığını göster.

Birinci ve sekizinci örnekler aynı anlamı taşır: birincisi Genitiv, sonuncusu "von" + Dativ. Yedinci örnekte "Kollege" kendine özgü "-n" ekini alır, "-s" almaz.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "das Buch des Lehrers", "der Chef der Firma", "das Dach des Hauses"
2. "der Hund meines Nachbarn" ("Nachbar" kendine özgü -n alır), "das älteste Gebäude der Stadt"
3. "die Tasche von meiner Schwester"
4. "Die Wohnung meiner Schwester ist in der Nähe des Bahnhofs, und das Auto der Mutter steht vor dem Haus." (sahip olunan önce; eril -s; dişil der)
5. "Am Ende des Monats hat meine Mutter Geburtstag." ya da "Am Ende des Monats ist der Geburtstag meiner Mutter."

Özet kartı

1. Genitiv = Türkçedeki "-ın, -in" tamlaması; soru: wessen?
2. Sıra ters: das Auto meines Bruders (önce sahip olunan, sonra sahip).
3. Eril ve nötr: des / eines / meines + isim -s ya da -es (des Vaters, des Hauses).
4. Dişil ve çoğul: der / einer / meiner + isim değişmez (der Mutter, der Kinder).
5. Özel isimler: Annas Auto, Hans' Auto (isimden önce, kesme işareti yalnızca -s sesiyle biten adlarda).
6. Konuşmada sık: von + Dativ (das Auto von meinem Bruder); yazıda ve resmî dilde Genitiv.

Sonraki derse köprü

Genitiv'in en canlı kaldığı yerlerden biri edatlardır. B1.9'da "während des Essens", B1.10'da "trotz des Regens", B1.18'de "statt eines Autos" kalıplarını ön izleme olarak görmüştün. Sıradaki derste Genitiv isteyen en sık edatları bir arada ele alacağız: "wegen" (yüzünden), "trotz" (rağmen), "während" (sırasında) ve "innerhalb" (içinde). Konuşmada bu edatların bazılarının neden Dativ ile de duyulduğunu orada göreceksin.