ohne…zu, statt…zu

Kanca

İş yerinde bir meslektaşın toplantının ortasında kalkıp gidiyor. Akşam bunu bir arkadaşına anlatırken Türkçedeki "-meden" ekini düşünüyorsun ve bir olumsuzluk ekliyorsun: "Er ist gegangen, ohne nicht tschüss zu sagen." Arkadaşın şaşırıyor: iki olumsuzluk birbirini götürdü ve cümle "veda etmeden değil" gibi karışık bir anlama kaydı. Almancada "ohne" kelimesinin kendisi zaten olumsuzluğu taşır: "Er ist gegangen, ohne tschüss zu sagen."

B1.11'de "um … zu" ile bir amacı, B1.17'de "zu + mastar" ile fiilleri ve isimleri bağlamayı öğrendin. Bu derste aynı çerçeveyi kullanan iki yapı daha görüyoruz: "ohne … zu" (-meden, -maksızın) ve "statt … zu" (-mek yerine). Üçü birlikte, bir eylemin başka bir eylemle ilişkisini tek bir kısa cümleyle anlatmanın en sık yollarıdır.

Anlatım

ohne … zu: -meden

"ohne … zu" bir eylemin, beklenen başka bir eylem olmadan gerçekleştiğini anlatır: "Er ist gegangen, ohne tschüss zu sagen" (Hoşça kal demeden gitti). "Sie hat die Prüfung bestanden, ohne viel zu lernen" (Çok çalışmadan sınavı geçti). Yapı "um … zu" gibi kurulur: "ohne" başta, "zu + mastar" sonda, aradaki öğeler ikisinin arasında.

Türkçedeki "-meden" eki bir olumsuzluk sesi taşır ("sormadan", "demeden"), ama Almancada bu olumsuzluğu "ohne" kelimesi zaten taşır. B1.9'daki "bevor" ve B1.12'deki "bis" derslerinde gördüğün tuzak burada da vardır: "nicht" eklemek anlamı bozar.

"ohne" A2.10'dan bir Akkusativ edatı olarak da tanıdık gelir: "ohne Frühstück" (kahvaltısız), "ohne dich" (sensiz). Arkasından bir isim gelirse edattır, "zu + mastar" gelirse bu yapıdır.

statt … zu: -mek yerine

"statt … zu" ya da daha resmî biçimiyle "anstatt … zu", beklenen bir eylemin yerine başka bir eylemin yapıldığını anlatır: "Statt zu lernen, schläft er" (Ders çalışmak yerine uyuyor). "Er fährt mit dem Auto, statt mit dem Fahrrad zu fahren" (Bisikletle gitmek yerine arabayla gidiyor).

Bu yapı çoğu zaman hafif bir eleştiri ya da bir öneri taşır: "Statt zu klagen, solltest du etwas ändern" (Şikâyet etmek yerine bir şeyi değiştirmelisin). A2.34'teki "sollte" ile birleşince güçlü ama kibar bir tavsiye kalıbı ortaya çıkar.

"statt" da bir edat olarak kullanılabilir ve o zaman arkasından Genitiv gelir: "statt eines Autos" (bir araba yerine). Bu kullanımı B1'in altıncı modülünde Genitiv ile birlikte göreceğiz.

Farklı özne: ohne dass, statt dass

B1.11'deki "um … zu" / "damit" ayrımı burada da geçerlidir. "zu + mastar" yapısının kendi öznesi yoktur; ana cümlenin öznesini ödünç alır. Özneler farklıysa "dass" ile bir yan cümle kurulur: "Er ist gegangen, ohne dass ich es gemerkt habe" (Ben fark etmeden gitti). "Statt dass du mir hilfst, muss ich alles allein machen" (Sen bana yardım edeceğine, her şeyi tek başıma yapmak zorunda kalıyorum).

Tablo, B1.11'den bu yana gördüğün yapıların tamamını bir arada gösterir. Her satırda soru aynıdır: iki eylemi aynı kişi mi yapıyor? Aynı kişiyse kısa "zu" yapısı, farklı kişilerse "dass" ya da "damit" ile yan cümle.

Cümlede yer

Bu yapılar ana cümlenin arkasında da önünde de durabilir. Önde durursa ana cümle fiille başlar: "Ohne ein Wort zu sagen, verließ er den Raum" (Tek kelime etmeden odadan çıktı). "Statt zu warten, rufe ich ihn an." Ayrılabilen fiillerde "zu" yine önek ile kök arasına girer: "ohne anzurufen", "statt aufzuräumen".

Örnekler

Her örnekte hangi yapının kullanıldığını ve iki eylemi aynı kişinin mi yaptığını söyle.

Altıncı örnekte gitmek ve fark etmek iki farklı kişinin eylemidir; bu yüzden "ohne dass" gerekir. Yedinci örnekte yapı başa geçtiği için ana cümle fiille başlar: "verließ er".

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Er hat das Formular unterschrieben, ohne es zu lesen."
2. "Statt in den Urlaub zu fahren, bleiben wir zu Hause und renovieren die Wohnung."
3. "Sie hat die Wohnung verlassen, ohne dass ihre Mutter es wusste." (farklı özne) "Sie hat die Wohnung verlassen, ohne die Tür zu schließen." (aynı özne)
4. "Er hat gegessen, ohne zu bezahlen, und statt zu helfen, sitzt er nur da." (ohne olumsuzluğu taşır; statt … zu)
5. "Ich habe das Haus verlassen, ohne zu frühstücken. Statt auf den Bus zu warten, bin ich zu Fuß gegangen."

Özet kartı

1. ohne … zu = -meden, -maksızın: Er ging, ohne tschüss zu sagen.
2. ohne olumsuzluğu taşır; nicht ya da nichts eklenmez.
3. statt / anstatt … zu = -mek yerine: Statt zu lernen, schläft er.
4. Farklı özne: ohne dass / statt dass + yan cümle, fiil sonda.
5. Üçlü sistem: um … zu / damit; ohne … zu / ohne dass; statt … zu / statt dass.
6. Yapı başta ise ana cümle fiille başlar: Ohne ein Wort zu sagen, verließ er den Raum.

Sonraki derse köprü

Bu modülde "statt eines Autos", B1.9'da "während des Essens", B1.10'da "trotz des Regens" gibi kalıpları hep ileride göreceğimiz bir hâlin, Genitiv'in örnekleri olarak tanıdın. Sıradaki derste Almancanın bu dördüncü hâlini bütünüyle ele alacağız: Türkçedeki "-ın, -in" tamlama ekinin karşılığı olan "das Auto meines Bruders" (kardeşimin arabası) yapısını, "des" ve "der" artikellerini ve eril ile nötr isimlerin sonuna eklenen "-s" ekini.