seit/seitdem, bis

Kanca

Bir iş görüşmesinde sana Almanya'daki hayatın soruluyor. Sen gururla anlatıyorsun: "Seit ich in Deutschland gewohnt habe, habe ich viel gelernt." Görüşmeyi yapan kişi bir an duraksıyor: "Sie wohnen also nicht mehr in Deutschland?" (Yani artık Almanya'da oturmuyor musunuz?) Oysa hâlâ oturuyorsun. Perfekt'i seçtiğin için cümlen geçmişte kalmış, bitmiş bir durum gibi duyuldu. Doğrusu, bugüne kadar süren bir durum için şimdiki zamandı: "Seit ich in Deutschland wohne, habe ich viel gelernt."

A2.11'de "seit" edatını "seit drei Jahren" gibi sürelerle, B1.3'te "Seitdem fahre ich nie ohne Stadtplan …" cümlesinde bir zarf olarak görmüştün. A1.1'de de vedalaşırken "Bis morgen!" demeyi öğrenmiştin. Bu derste iki kelimenin de yan cümle başlatan biçimini öğreneceğiz: "seit" ya da "seitdem" (-dığından beri) ve "bis" (-ene kadar). Böylece bir sürenin başlangıcını ve bitişini tam bir cümleyle anlatabileceksin.

Anlatım

seit / seitdem: bir başlangıçtan bugüne

"seit" ve "seitdem" bağlaç olarak aynı anlamı taşır ve birbirinin yerine kullanılabilir: bir olayın başladığı an ve o andan beri süren durum. "Seit ich in Berlin wohne, fahre ich jeden Tag Fahrrad" (Berlin'de oturduğumdan beri her gün bisiklete biniyorum). Yan cümle bağlacı oldukları için çekimli fiil sona gider.

Asıl dikkat edilecek nokta zamandır. Durum bugün hâlâ sürüyorsa, iki cümle de şimdiki zamanda kurulur. Bu kuralı A2.24'te "Ich habe seit drei Tagen Fieber" cümlesinde görmüştün: Türkçedeki "-dır", "-dığından beri" yapıları Almancada şimdiki zamanla söylenir. Başlangıç tek bir olaysa, yan cümle geçmiş zamanda da olabilir: "Seit ich den neuen Job angefangen habe, arbeite ich mehr" (Yeni işe başladığımdan beri daha çok çalışıyorum). Burada başlama bir kez oldu, ama çalışma bugün de sürüyor.

Zarf olarak "seitdem", B1.10'daki "trotzdem" gibi davranır: bir kutu doldurur ve fiil hemen arkasından gelir. "Ich habe letztes Jahr einen Hund bekommen. Seitdem gehe ich jeden Tag spazieren."

bis: bir bitişe kadar

"bis" bir durumun ne zamana kadar süreceğini anlatır: "Warte hier, bis ich zurückkomme" (Ben dönene kadar burada bekle). "Wir bleiben, bis der Regen aufhört" (Yağmur durana kadar kalıyoruz). "bis" de bir yan cümle başlatır ve çekimli fiil sona gider.

Türkçede bu anlam "-ene kadar" ile kurulur. Günlük konuşmada ise bazen olumsuz bir biçim de duyulur: "Ben gelmeyene kadar bekle." Anlamı olumludur, ama biçimi olumsuzdur. Almancada böyle bir şey yoktur: "bis" cümlesi olumlu kalır. Bu durum B1.9'daki "bevor" ile aynı tuzaktır.

bis: edat olarak

"bis" aynı zamanda bir edattır. Bir zaman ya da yer adıyla doğrudan kullanılabilir: "bis Montag" (pazartesiye kadar), "bis morgen", "bis acht Uhr", "bis Berlin". Arkasından artikelli bir isim geliyorsa, "zu" eklenir ve Dativ gelir: "bis zum Bahnhof" (istasyona kadar), "bis zur Grenze" (sınıra kadar), "bis zum Ende" (sonuna kadar). A2.11'deki "zum" ve "zur" kaynaşmaları burada da kullanılır.

İki yapı aynı anlamı taşıyabilir: "Ich warte bis zum Ende der Stunde" (dersin sonuna kadar bekliyorum) ile "Ich warte, bis die Stunde zu Ende ist". Edat bir isimle, bağlaç bir cümleyle çalışır; B1.9'daki "nach / nachdem" çiftinde olduğu gibi.

Sürenin iki ucu birlikte

"seit" ve "bis" bir cümlede birlikte kullanılabilir ve bir sürenin başlangıcını ve bitişini birlikte verir: "Seit ich studiere, arbeite ich jedes Wochenende, bis ich müde bin." Gündelik hayatta daha sık görülen yapı ise "von … bis" kalıbıdır: "von Montag bis Freitag", "von neun bis fünf". A2.31'de iş saatlerini anlatırken bu kalıbı kullanmıştın.

Örnekler

Her örnekte sürenin başlangıcını mı, bitişini mi anlatan kelimeyi bul ve fiilin yerini göster.

Birinci örnekte iki fiil de şimdiki zamandadır, çünkü Berlin'de oturmak bugün de sürüyor. Sekizinci örnekte birlikte okumak geçmişte kaldı, ama tanışıklık bugün de devam ediyor; bu yüzden ana cümle şimdiki zamanda.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Seit ich Deutsch lerne, verstehe ich mehr Nachrichten."
2. "Wir warten, bis der Arzt uns aufruft."
3. "bis zur Grenze", "bis fünf Uhr" ("zu" yok), "bis zur nächsten Kreuzung"
4. "Seit ich in Köln wohne, fahre ich mit dem Rad. Ich warte hier, bis du fertig bist." (süren durum için şimdiki zaman; "bis" cümlesinde "nicht" yok)
5. "Seit ich Kinder habe, stehe ich früher auf. Bis sie in die Schule gehen, bin ich zu Hause."

Özet kartı

1. seit / seitdem (bağlaç) = -dığından beri; fiil sonda: Seit ich hier wohne, …
2. Süren durum şimdiki zamanla: Seit ich hier wohne, arbeite ich … (Perfekt değil).
3. seitdem (zarf) bir kutu doldurur: Seitdem gehe ich jeden Tag spazieren.
4. bis (bağlaç) = -ene kadar; olumsuzluk yok: Warte, bis ich komme.
5. bis (edat): bis morgen, bis Berlin; artikelli isimle bis zum / bis zur + Dativ.
6. Sürenin iki ucu: von Montag bis Freitag, von neun bis fünf.

Sonraki derse köprü

Zaman bağlaçlarıyla olaylar arasındaki ilişkileri kurdun; sıradaki adım bir ismi bir cümleyle betimlemek: "der Mann, der dort steht" (orada duran adam). B1.1'de masalın ilk cümlesinde "ein Mädchen, das am Rand eines Waldes wohnte" yapısını görmüş ve sonraya bırakmıştık. Sıradaki derste bu ilgi cümlelerini "der", "die", "das" ile kurmayı ve Türkçedeki "-an, -en" ekinin Almancada nasıl bir yan cümleye dönüştüğünü göreceğiz.