damit ve um…zu

Kanca

Bir dil okulunun kayıt görüşmesindesin. Görevli soruyor: "Warum lernen Sie Deutsch?" Sen Türkçedeki "-mek için" yapısını düşünerek cevap veriyorsun: "Ich lerne Deutsch für in Deutschland arbeiten." Görevli anlıyor ve cevabını kibarca düzelterek not ediyor: "Sie lernen Deutsch, um in Deutschland zu arbeiten." Sonra ekliyor: "Und ich spreche langsam, damit Sie mich gut verstehen."

Görevlinin iki cümlesi de bir amaç anlatıyor, ama iki farklı yapıyla kuruluyor. İlkinde öğrenen de çalışacak olan da aynı kişi: sen. İkincisinde konuşan görevli, anlayan ise sensin. Türkçede bu iki durum da çoğu zaman "-mek için" ile söylenir; Almanca ise özneye bakarak iki yapı arasında seçim yapar. Bu derste o seçimi ve iki yapının cümle içindeki düzenini öğreneceğiz.

Anlatım

um … zu: aynı özne

Ana cümlenin öznesi ile amacı gerçekleştirecek kişi aynıysa "um … zu" kullanılır. Yapı şöyledir: "um" amaç cümlesinin başına, "zu" ile mastar sonuna gider. Amaç cümlesinin kendi öznesi yoktur, çünkü özne ana cümlenin öznesiyle aynıdır: "Ich lerne Deutsch, um in Deutschland zu arbeiten" (Almanya'da çalışmak için Almanca öğreniyorum).

"um … zu" yapısında çekimli fiil yoktur; fiil mastar hâlinde, önünde "zu" ile sonda durur. Aradaki bütün öğeler "um" ile "zu" arasına yerleşir: "um jeden Tag mit dem Fahrrad zur Arbeit zu fahren." Ana cümleyle arasına virgül konur.

Ayrılabilen fiillerde "zu" önek ile kök arasına girer ve kelime bitişik yazılır: "aufstehen → aufzustehen", "einkaufen → einzukaufen", "anrufen → anzurufen". "Ich gehe früh ins Bett, um früh aufzustehen." A1.22'deki önek, burada "zu" kelimesini içine alır.

damit: farklı özne

Amaç, ana cümlenin öznesinden başka biri tarafından gerçekleşecekse "damit" gerekir. "damit" A2.20'deki "weil" gibi bir yan cümle başlatır: kendi öznesi vardır ve çekimli fiil sona gider. "Ich spreche langsam, damit du mich verstehst" (Beni anlayasın diye yavaş konuşuyorum). "Wir fahren früher los, damit die Kinder nicht zu spät kommen" (Çocuklar geç kalmasın diye daha erken yola çıkıyoruz).

Özneler aynı olduğunda "damit" de kullanılabilir: "Ich lerne Deutsch, damit ich in Deutschland arbeiten kann." Bu cümle doğrudur, ama daha ağırdır; Almanca konuşanlar aynı özne varken genellikle kısa "um … zu" yapısını tercih eder. Tersi ise mümkün değildir: özneler farklıysa "um … zu" kullanılamaz.

"damit" cümlesinde "wollen" ya da "sollen" kullanılmaz, çünkü amaç anlamı zaten bağlacın içindedir. "können" ise sık kullanılır ve "-ebilsin diye" anlamı katar.

Wozu? Soru ve kısa cevap

Amacı sormak için "Wozu?" (Ne için?) ya da gündelik konuşmada "Wofür?" kullanılır: "Wozu brauchst du das Geld?" (Parayı ne için istiyorsun?). Cevap bir amaç cümlesi ya da "für" ile bir isim olabilir: "Um ein Fahrrad zu kaufen." / "Für ein Fahrrad." A2.10'da gördüğün "für" edatı bir isimle çalışır; bir fiil söylemek istersen "um … zu" gerekir. "Warum?" (Neden?) ise bir sebep sorar ve "weil" ile cevaplanır.

Genel olarak "zu" ile kurulan mastar yapılarının geri kalanını ("Ich habe keine Lust, … zu …", "Es ist schwer, … zu …") B1'in beşinci modülünde göreceğiz. "um … zu", bu ailenin ilk ve en sık kullanılan üyesidir.

Örnekler

Her örnekte iki öznenin aynı mı farklı mı olduğuna bak ve yapının neden seçildiğini açıkla.

Üçüncü ve sekizinci örneklerde "zu" ayrılabilen fiilin içine girer: "aufzustehen", "einzukaufen". İkinci, dördüncü ve altıncı örneklerde amacı gerçekleştiren kişi ana cümlenin öznesinden farklıdır; bu yüzden "damit" seçilir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Ich gehe zur Bank, um Geld abzuheben."
2. "Die Mutter liest die Geschichte vor, damit das Kind einschläft."
3. "Ich mache das Fenster auf, damit frische Luft reinkommt." (özne farklı: die Luft) "Ich mache das Fenster auf, um frische Luft zu bekommen." (özne aynı: ich)
4. "Ich fahre nach Berlin, um meine Freundin zu besuchen, und ich rufe sie an, damit sie mich abholt." (fiil için "für" değil; farklı özne için "damit")
5. "Ich lerne Deutsch, um einen besseren Job zu finden. Mein Lehrer spricht langsam, damit ich ihn verstehe."

Özet kartı

1. um … zu + mastar: özneler aynıysa (-mek için): Ich lerne, um zu arbeiten.
2. damit + yan cümle, fiil sonda: özneler farklıysa (-sın diye): damit du mich verstehst.
3. Aynı özne: um … zu tercih edilir; farklı özne: damit zorunludur.
4. Ayrılabilen fiilde zu araya girer: aufzustehen, einzukaufen, anzurufen.
5. für + isim; um … zu + fiil: für ein Auto / um ein Auto zu kaufen.
6. Wozu? / Wofür? = ne için? (amaç); Warum? = neden? (sebep, weil).

Sonraki derse köprü

B1.3'te bir anıyı "Seitdem fahre ich nie ohne Stadtplan …" cümlesiyle bitirmiştin; A2.11'de de "seit" edatını "seit drei Jahren" gibi sürelerle öğrenmiştin. Sıradaki derste bu kelimenin yan cümle başlatan biçimi "seitdem" (-dığından beri) ile bir sınırı anlatan "bis" (-ene kadar) bağlacını göreceğiz. Aynı kelimenin edat, zarf ve bağlaç olarak üç farklı işini ayırt etmeyi de orada öğreneceksin.