Präteritum: tüm fiiller

Kanca

Bir Alman arkadaşın sana çocukken çok sevdiği bir kitabı hediye ediyor. İlk sayfayı açıyorsun: "Es war einmal ein Mädchen. Es wohnte mit seiner Mutter am Rand eines großen Waldes. Eines Morgens nahm es einen Korb und ging zu seiner Großmutter." "war" ve "wohnte" tanıdık geliyor, ama "nahm" ve "ging" bir an duraksatıyor. A2.27'de bu biçimleri tanımayı öğrenmiştin; şimdi bir hikâyeyi yalnızca okumak değil, kendin yazmak istiyorsun.

B1 düzeyinde anlatım uzar: bir anıyı, bir olayı ya da bir haberi birkaç paragrafta anlatabilmen beklenir. Yazılı anlatımda bunun aracı Präteritum'dur. A1.42'de "war" ve "hatte" ile, A2.26'da modal fiillerle başladığımız bu zamanı artık bütün fiillere genişletiyoruz. Präteritum üç gruptan oluşur ve her grubun kendine ait, öğrenilebilir bir kalıbı vardır.

Anlatım

Birinci grup: düzenli fiiller, kök + -te

Düzenli fiillerin Präteritum'u, modal fiillerde gördüğün kalıbın aynısıdır: kök + "-te" ve kişi ekleri. "machen" → "mach-" → "machte". Çekimde "ich" ve "er" biçimleri aynıdır: "ich machte", "du machtest", "er machte", "wir machten", "ihr machtet", "sie machten".

Kökü "-t" ya da "-d" ile biten fiillerde, telaffuzu kolaylaştırmak için araya bir "e" girer: "arbeiten → arbeitete", "warten → wartete", "reden → redete". A1.13'teki şimdiki zamanda da aynı "e"yi görmüştün ("du arbeitest"). Aynı kural "öffnen → öffnete" ve "regnen → regnete" gibi ünsüz öbeğiyle biten fiillerde de geçerlidir.

İkinci grup: düzensiz fiiller, ünlü değişir

Düzensiz fiillerde "-te" eklenmez; bunun yerine kökteki ünlü değişir. "ich" ve "er" biçimleri hiç ek almaz, diğer kişiler bilinen ekleri alır: "ich ging", "du gingst", "er ging", "wir gingen", "ihr gingt", "sie gingen". Bu fiillerin Präteritum biçimlerini tek tek öğrenmek gerekir; ama birçoğu benzer ünlü değişimleriyle gruplanabilir.

Tabloda bir yardımcı kalıp görünür: "schreiben – schrieb – geschrieben" ve "bleiben – blieb – geblieben" gibi fiillerde "ei → ie" değişimi hem Präteritum'da hem Partizip II'de vardır. A2.3'te Partizip II'yi ezberlerken bu "üç biçim" (mastar, Präteritum, Partizip II) birlikte öğrenilirse iş kolaylaşır. Almanca dilbilgisi kitaplarında ve sözlüklerde bu üçlüye "Stammformen" (temel biçimler) denir.

Üçüncü grup: karışık fiiller

Az sayıda fiil iki grubun özelliğini birleştirir: hem kökteki ünlü değişir hem de "-te" eki gelir. A2.3'te Partizip II'lerini "karışık fiiller" olarak görmüştün. En sık olanları şunlardır: "bringen → brachte", "denken → dachte", "kennen → kannte", "wissen → wusste", "nennen → nannte". Bu fiillerin Präteritum'u ile Partizip II'si aynı kökü paylaşır: "brachte – gebracht", "dachte – gedacht", "wusste – gewusst".

Ayrılabilen fiiller ve cümle sırası

Präteritum tek kelimelik bir zaman olduğu için ayrılabilen fiiller, şimdiki zamandaki gibi ayrılır: önek cümlenin sonuna gider. "aufstehen → Ich stand um sieben auf." "ankommen → Der Zug kam pünktlich an." "einkaufen → Sie kaufte im Supermarkt ein." A1.22'deki kural değişmez; yalnızca fiil geçmişe geçer.

Yan cümlede ise fiil en sona gittiği için önek yeniden bitişir: "Ich war müde, weil ich so früh aufstand." A2.20'deki kural burada da çalışır.

Konuşmada hangi Präteritum biçimleri yaşar?

A2.27'de konuşmada Perfekt'in, yazıda Präteritum'un baskın olduğunu gördün. Ama bazı Präteritum biçimleri konuşmada da çok doğaldır ve Perfekt'ten daha sık duyulur. "sein", "haben" ve modal fiillerin yanı sıra en yaygınları şunlardır: "es gab" (vardı), "ich dachte" (sanıyordum), "ich wusste" (biliyordum), "es ging" (gitti, oldu; nasıldı). "Ich dachte, du kommst heute" (Bugün geleceğini sanıyordum). "Wie ging es dir in Berlin?" (Berlin'de nasıldın?).

"du" ve "ihr" ile kurulan Präteritum biçimleri ("du gingst", "ihr kamt") konuşmada neredeyse hiç kullanılmaz; bu kişilerde Perfekt tercih edilir. Yazıda ise, özellikle bir hikâyede, bütün kişiler Präteritum'la anlatılır.

Örnekler

Her örnekte Präteritum biçimini bul ve hangi gruba ait olduğunu söyle: düzenli, düzensiz ya da karışık.

Birinci örnekteki "das am Rand eines Waldes wohnte" bir ilgi cümlesidir; bu yapıyı B1'in dördüncü modülünde ayrıntılı göreceğiz. "eines Waldes" ise ismin Genitiv hâlidir ve o da ayrı bir modülün konusu; şimdilik bir kalıp olarak tanıman yeterli.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Ich wartete auf den Bus." "Wir kauften Brot."
2. "Er fuhr nach Wien." "Sie las ein Buch." "Ich schlief gut."
3. "Ich dachte, du kommst heute nicht."
4. "Am Morgen stand ich früh auf und ging zur Arbeit." (fiil ikinci kutuda, önek sonda, düzensiz biçimler "stand" ve "ging")
5. "Gestern stand ich früh auf. Ich trank einen Kaffee und fuhr mit dem Zug zur Arbeit."

Özet kartı

1. Düzenli: kök + -te (machte); -t/-d ve ünsüz öbeğinde + -ete (arbeitete, öffnete).
2. Düzensiz: ünlü değişir, ich/er ek almaz (ging, kam, sah, gab, nahm, fand, schrieb, blieb, fuhr).
3. Karışık: ünlü değişir + -te (brachte, dachte, kannte, wusste).
4. Üçlüyü birlikte öğren: gehen – ging – gegangen; schreiben – schrieb – geschrieben.
5. Ayrılabilen fiil ana cümlede ayrılır: Ich stand auf; yan cümlede bitişir: weil ich aufstand.
6. Konuşmada da yaşayanlar: war, hatte, konnte, gab, dachte, wusste, ging; du/ihr ile konuşmada Perfekt.

Sonraki derse köprü

Bir hikâye anlatırken olaylar her zaman sırayla gelmez: bazen bir şey, anlattığın geçmiş andan da önce olmuştur. "Ich kam zum Bahnhof, aber der Zug war schon abgefahren" (İstasyona geldim, ama tren çoktan kalkmıştı) cümlesinde ikinci olay birinciden önce gerçekleşmiştir. Sıradaki derste bu "geçmişin geçmişi"ni anlatan yapıyı, Plusquamperfekt'i ve onu Präteritum'la nasıl bir arada kullanacağını göreceğiz.