Dativ nedir? "-e hali" ile karşılaştırma

Kanca

Bir bayram öncesinde annene bir hediye aldın ve Alman bir arkadaşına anlatıyorsun: "Ich schenke die Mutter eine Tasche." Arkadaşın bir an duraksıyor: "Du schenkst … die Mutter? Ah, der Mutter!" Sen şaşırıyorsun; "die Mutter" dişildi, artikel neden "der" oldu? Türkçede aynı cümleyi hiç düşünmeden kurarsın: "Anneme bir çanta hediye ediyorum." "Anne" kelimesi "-e" ekini alır, "çanta" ise hiçbir ek almaz. Almanca da tam olarak bu ayrımı yapıyor: hediyeyi alan kişi ayrı bir hâlde, hediye ayrı bir hâlde.

Şimdiye kadar Almancanın iki hâlini gördün: öznenin hâli Nominativ ve nesnenin hâli Akkusativ. Bu modülde üçüncü hâle, Dativ'e geçiyoruz. Kancadaki "der Mutter" gibi, sana tanıdık gelen ama nedenini bilmediğin pek çok artikel değişikliği bu hâlden gelir. Önce onu bulmayı sağlayan soruyu, sonra Türkçe sezginin sana nerede yardım edip nerede yanlış yol gösterdiğini çalışacağız.

Anlatım

Üçüncü hâl: kime?

Bir cümlede bir şey birine verilir, gösterilir, anlatılır ya da hediye edilir. Bu cümlelerde iki farklı rol vardır: verilen şey ve onu alan kişi. A1.23'te gördüğün gibi verilen şey doğrudan nesnedir ve Akkusativ'dedir. Onu alan kişi ise dolaylı nesnedir ve Dativ'dedir. "Ich schenke der Mutter eine Tasche" cümlesinde "eine Tasche" Akkusativ (ne?), "der Mutter" Dativ'dir (kime?).

Dativ'i bulmak için sorulacak soru "Wem?" (kime?) sorusudur. Almancada üç hâlin üç ayrı soru kelimesi vardır: "Wer?" (kim?) Nominativ'i, "Wen?" ya da "Was?" (kimi? neyi?) Akkusativ'i, "Wem?" (kime?) Dativ'i sorar. "Wem schenkst du die Tasche? – Der Mutter." Türkçedeki "kim, kimi, kime" üçlüsü bu soru kelimeleriyle birebir örtüşür.

Dativ'in işareti: artikel değişir

Türkçede hâl ismin sonuna gelen bir ekle gösterilir: "anne-ye". Almancada ise, Akkusativ'de olduğu gibi, işareti çoğu zaman ismin önündeki artikel taşır. Tekil belirli artikelde değişiklik şöyledir: eril ve nötr isimlerde "dem", dişil isimlerde "der". "der Mann → dem Mann", "das Kind → dem Kind", "die Frau → der Frau".

Bu iki biçimi aslında tanıyorsun. A1.38'deki "zum" ve "zur" kalıpları "zu dem" ve "zu der" kelimelerinin kaynaşmasıydı; A1.39'daki "mit dem Bus" ve "mit der U-Bahn", A1.40'taki "auf dem Tisch" ve "neben der Lampe" de Dativ'di. O derslerde "iki satırlık kural" diye öğrendiğin şey, Dativ'in tekil belirli artikelleriydi. Çoğul biçimler, belirsiz artikeller ve zamirler ("mir", "dir", "ihm") ise bir sonraki dersin konusu.

Nerede Türkçeyle örtüşür?

Dativ'in en temel kullanımı Türkçedeki "-e" hâline çok yakındır. Birine bir şey verirken, gösterirken, anlatırken, yazarken Türkçede "-e" ekini kullanırsın; Almancada da Dativ gelir: "Kardeşime bir kitap veriyorum" → "Ich gebe dem Bruder ein Buch". "Öğretmene bir mesaj yazıyorum" → "Ich schreibe der Lehrerin eine Nachricht". Bu cümlelerde Türkçe sezgin seni doğru yöne götürür: "-e" alan kişi Dativ'dir.

Bazı fiiller de Türkçedeki gibi "-e" ile kurulur ve Almancada Dativ ister: "birine yardım etmek" = "jemandem helfen", "birine teşekkür etmek" = "jemandem danken". Bu fiilleri iki ders sonra ayrıca göreceğiz.

Nerede ayrılır?

Türkçedeki "-e" hâli yalnız alıcıyı değil, yönü de gösterir: "Berlin'e gidiyorum", "eve geliyorum", "okula gidiyorum". Almancada yön çoğu zaman bir edatla söylenir ve bu edat Dativ istese de istemese de ismin kendisi Türkçedeki gibi bir "-e" almaz: "nach Berlin", "nach Hause", "zur Schule". Yani Türkçede "-e" gördüğün her yerde Almanca bir Dativ artikel beklememelisin; önce cümlenin bir alıcı mı yoksa bir yön mü anlattığına bak.

Tersi de geçerlidir: Almancada Dativ gelen bazı yerlerde Türkçe başka bir ek kullanır. Konum edatlarından sonra Türkçede "-de" vardır: "masada" = "auf dem Tisch". "mit" edatıyla Türkçede "-le" vardır: "otobüsle" = "mit dem Bus". "von" ve "aus" ile Türkçede "-den" vardır: "annemden" = "von der Mutter". Bu yüzden Dativ'i Türkçede tek bir ekin karşılığı olarak değil, "kime?" sorusunun ve bir grup edatın hâli olarak düşünmek daha güvenlidir.

Son bir fark, Türkçede "-e" ile kurulan ama Almancada Akkusativ isteyen fiillerdir. En sık iki örnek şunlardır: "birine telefon etmek" = "jemanden anrufen" (Akkusativ: "Ich rufe den Freund an") ve "birine sormak" = "jemanden fragen" ("Ich frage den Lehrer"). Türkçe sezgin burada seni yanıltır; bu iki fiili ayrıca işaretle.

Örnekler

Her örnekte "Wem?" sorusunu sor; cevap veren kelime Dativ'dir.

İlk dört örnekte Dativ bir alıcıyı gösterir. Beşinci ve altıncı örneklerde Dativ bir edatın arkasındadır; Türkçede orada "-le" ve "-de" vardır. Son iki örnekte ise Türkçedeki "-e" ekine rağmen Almanca Akkusativ kullanır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Wem zeigt die Frau den Weg? – Dem Mann." ("dem Mann" Dativ'dir; "den Weg" Akkusativ.)
2. "Ich gebe dem Kind einen Apfel." "Er schreibt der Oma einen Brief."
3. "Ich rufe den Chef an." (anrufen → Akkusativ) "Ich helfe dem Mann." (helfen → Dativ)
4. "Ich schenke dem Vater ein Buch."
5. "mit dem Zug" = trenle (-le); "auf dem Stuhl" = sandalyede (-de); "von der Freundin" = kız arkadaştan (-den).

Özet kartı

1. Dativ üçüncü hâldir ve "Wem?" (kime?) sorusuna cevap verir: Wer? – Wen?/Was? – Wem?
2. Alıcı Dativ'de, verilen şey Akkusativ'de: Ich schenke der Mutter eine Tasche.
3. Tekil belirli artikel: der/das → dem, die → der; A1'deki zum, zur, mit dem, auf dem kalıpları Dativ'di.
4. Örtüşme: Türkçede "-e" alan alıcı Almancada Dativ'dir (vermek, göstermek, yazmak, yardım etmek).
5. Ayrışma: yön için Almanca edat kullanır (nach Berlin); Türkçedeki -de, -le, -den çoğu zaman Dativ edatlarına karşılık gelir.
6. Tuzak: anrufen ve fragen Türkçedeki "-e"ye rağmen Akkusativ ister.

Sonraki derse köprü

Dativ'in ne olduğunu ve tekil belirli artikellerini gördün. Sıradaki derste Dativ'in bütün biçimlerini bir tabloda toplayacağız: belirsiz artikeller ("einem", "einer"), olumsuz ve iyelik kelimeleri ("keinem", "meinem"), çoğulda hem artikelin hem ismin değiştiği biçim ("den Kindern") ve günlük konuşmada en sık duyacağın Dativ zamirleri: "mir", "dir", "ihm", "ihr", "uns", "euch", "ihnen", "Ihnen".