Geçmiş hafta sonunu anlatma

Kanca

Bir dil değişimi buluşmasında, yani karşılıklı dil pratiği yaptığın bir kafe masasında, karşındaki Alman öğrenci soruyor: "Und, was hast du am Wochenende gemacht?" Cevabını hazırlıyorsun ve bütün hafta sonunu tek solukta anlatıyorsun: "Ich bin aufgestanden. Ich habe gefrühstückt. Ich habe eingekauft. Ich habe ferngesehen. Ich habe geschlafen." Her cümle doğru. Ama karşındaki kibarca gülümsüyor; bir liste dinlemiş gibi.

Perfekt'in bütün parçalarını öğrendin: yardımcı fiil, düzenli ve düzensiz Partizip II, önekli fiiller. Bir hafta sonunu anlatmak ise bu parçaları doğru dizmekten fazlasını ister: olayları sıraya koymak, zaman ifadeleriyle bağlamak, durumu ve duyguyu da eklemek. Bu derste dağınık cümleleri bir anlatıya dönüştüren araçları çalışacağız ve bir sohbette hafta sonu sorusunu karşılıklı sormayı öğreneceğiz.

Anlatım

Anlatının iskeleti: zaman ve sıra

Bir hafta sonunu anlatırken iki tür kelime işini kolaylaştırır. Birincisi, anlatıyı günlere ve gün içindeki zamanlara bölen ifadelerdir: "am Samstag" (cumartesi), "am Samstagmorgen" (cumartesi sabahı), "am Nachmittag" (öğleden sonra), "am Abend" (akşam), "am Sonntag" (pazar). İkincisi, A1.21'de şimdiki zamanla öğrendiğin sıralama kelimeleridir: "zuerst" (önce), "dann" (sonra), "danach" (ondan sonra), "später" (daha sonra), "am Ende" ya da "zum Schluss" (en sonunda).

Bu kelimeler geçmiş anlatıda da aynı biçimde çalışır. Cümlenin başına geldiklerinde A1.16'daki kural işler: çekimli yardımcı fiil ikinci kutuda kalır, özne arkasına geçer. "Am Samstagmorgen bin ich spät aufgestanden. Danach habe ich gefrühstückt." Kancadaki liste, bu kelimelerle bir anlatıya dönüşür.

Her cümleyi aynı kelimeyle başlatmak anlatıyı tekdüze yapar. Birinci kutuya bazen özneyi, bazen bir zaman ifadesini, bazen bir sıralama kelimesini koymak dinleyeni diri tutar. Hangisini seçersen seç, ikinci kutuda çekimli fiilin durduğunu kontrol etmek en sık hatayı önler.

İki cümleyi bağlamak: und, aber

Kısa cümleleri "und" (ve) ya da "aber" (ama) ile bağlamak anlatıyı akıcı yapar. A1.16'da gördüğün gibi bu bağlaçlar kutu saymaz; arkalarından gelen cümle olağan sırasıyla başlar: "Ich bin aufgestanden, und dann habe ich gefrühstückt." "Ich wollte joggen, aber es hat geregnet."

İki cümlenin öznesi ve yardımcı fiili aynıysa, ikincisinden ikisi de düşebilir: "Ich habe eingekauft und gekocht" (Alışveriş yaptım ve yemek pişirdim). Ama yardımcı fiiller farklıysa, ikinci yardımcı fiil söylenmelidir: "Ich bin aufgestanden und habe gefrühstückt." Buradaki "habe" düşerse cümle yanlış olur, çünkü "gefrühstückt" "bin" ile kurulamaz.

Durum ve duygu: war ve hatte

Bir anlatı yalnızca eylemlerden oluşmaz. A1.42'de öğrendiğin "war" ve "hatte" durumları ve değerlendirmeleri anlatır ve Perfekt cümlelerin arasına doğal biçimde yerleşir: "Das Wetter war schön" (Hava güzeldi), "Ich hatte keine Lust" (Canım istemedi), "Es war ein bisschen langweilig" (Biraz sıkıcıydı), "Der Kuchen war lecker" (Pasta lezzetliydi).

Anlatının sonunda genel bir değerlendirme yapmak sohbeti canlı tutar: "Es war ein schönes Wochenende" (Güzel bir hafta sonuydu), "Es war sehr entspannt" (Çok rahattı). Kancadaki listenin eksiği tam olarak buydu: eylemler vardı, ama nasıl geçtiği yoktu.

Karşılıklı sormak ve tepki vermek

Hafta sonu sohbeti tek yönlü değildir. Soruyu sormanın iki yaygın yolu vardır: A1.42'deki "Wie war dein Wochenende?" ve bu dersin sorusu "Was hast du am Wochenende gemacht?". Kendi hafta sonunu anlattıktan sonra soruyu geri döndürmek için "Und du?" ya da "Und was hast du gemacht?" demek yeterlidir.

Karşındakinin anlattığına kısa tepkiler vermek, onu dinlediğini gösterir: "Das klingt schön!" (Kulağa hoş geliyor!), "Toll!" (Harika!), "Wirklich?" (Gerçekten mi?), "Oh, schade!" (Ah, yazık!). Bu kısa kelimeler bir sohbeti karşılıklı bir konuşmaya dönüştürür.

Örnekler

Aşağıdaki cümleler birlikte bir hafta sonu anlatısı oluşturur; her cümlede kutu düzenini ve zamanın türünü (eylem mi, durum mu) bul.

Dördüncü örnekte iki Partizip II aynı "habe" ile kullanılır. Altıncı örnekte A1.42'deki "wollte" ile Perfekt aynı cümlede yer alır. Yedinci örnekteki "ein schönes" ifadesinde sıfat bir ek almıştır; sıfat eklerini ileride sistemli olarak göreceğiz.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Zuerst bin ich aufgestanden. Dann habe ich eingekauft. Am Ende habe ich ferngesehen."
2. "Ich bin nach Hause gekommen und habe gekocht." (yardımcı fiiller farklı)
3. "Das Wochenende war sehr entspannt." ya da "Es war sehr entspannt."
4. "Das klingt schön! Ich habe am Sonntag lange geschlafen. Und was hast du am Samstag gemacht?"
5. Örnek: "Am Samstag bin ich früh aufgestanden. Zuerst habe ich gefrühstückt, dann habe ich meine Oma besucht. Das Wetter war schön."

Özet kartı

1. Zaman ifadeleri anlatıyı böler: am Samstagmorgen, am Nachmittag, am Abend, am Sonntag; hafta sonu am Wochenende.
2. Sıralama kelimeleri anlatıyı akıtır: zuerst, dann, danach, später, am Ende; birinci kutuya girer, yardımcı fiil ikinci kutuda kalır.
3. und ve aber kutu saymaz; aynı yardımcı fiil tekrarlanmaz (eingekauft und gekocht), farklıysa söylenir (aufgestanden und habe gefrühstückt).
4. Eylemler Perfekt'le, durum ve duygu war/hatte ile: Das Wetter war schön. Ich hatte keine Lust.
5. Soru ve tepki: Was hast du am Wochenende gemacht? – Und du? – Das klingt schön! Toll! Schade!
6. Anlatıyı başladığın zamanda sürdür; şimdiki zamana kayma.

Sonraki derse köprü

Perfekt modülü burada kapanıyor ve A2'nin ikinci modülü, şimdiye kadar yalnız kalıp olarak kullandığın bir hâli açıyor: Dativ. "mit dem Bus", "zur Arbeit", "auf dem Tisch" gibi kalıplarda Dativi zaten duydun. Sıradaki derste onun ne olduğunu, hangi soruya cevap verdiğini ve Türkçedeki "-e" hâli ile nerede örtüşüp nerede ayrıldığını göreceğiz. Bir şeyi birine vermek, birine yardım etmek, birine bir şey anlatmak: bu cümlelerin hepsinde Dativ gerekir.