Konuşma dili ve yazı dili farkı

Kanca

Bir Alman iş arkadaşına akşam yemeği için mesaj atıyorsun ve birkaç dakika sonra cevap geliyor: "Hab grad keine Zeit, meld mich später. LG". Mesajı üç kez okuyorsun. "Hab" nedir, "grad" hangi kelime, "LG" bir kısaltma mı? Ders kitabındaki cümleye çevirince her şey açılıyor: "Ich habe gerade keine Zeit, ich melde mich später. Liebe Grüße." Aynı gün bir gazete haberinde bambaşka bir Almancayla karşılaşıyorsun: "Die Polizei fand das Auto am Abend." Arkadaşın "Die Polizei hat das Auto gefunden" derdi; gazete ise "fand" diyor.

Her dilde olduğu gibi Almancada da insanlar yazdıkları gibi konuşmaz, konuştukları gibi yazmaz. Türkçede de "geliyorum" yazıp "geliyom" dersin; bir dilekçeye "naber" yazmazsın. Almancadaki farkların bir kısmı telaffuzda, bir kısmı kelime seçiminde, bir kısmı da geçmiş zamanın seçiminde ortaya çıkar. Bu farkları tanımak, hem duyduğunu anlamanı hem de yazdığın metnin yerine uymasını sağlar.

Anlatım

İki geçmiş, iki ortam

A2.1–A2.5'te Perfekt'i, A1.42 ve A2.26'da Präteritum'un ilk biçimlerini öğrendin. Bu iki yapının arasındaki seçim büyük ölçüde ortama bağlıdır. Konuşmada, mesajlarda ve kişisel e-postalarda geçmiş neredeyse her zaman Perfekt ile anlatılır: "Ich bin gestern ins Café gegangen." Gazete haberlerinde, romanlarda, masallarda ve resmî raporlarda ise Präteritum baskındır: "Er ging ins Café."

Alman masallarının klasik açılışı bunun en bilinen örneğidir: "Es war einmal ein König …" (Bir varmış bir yokmuş, bir kral varmış …). Masal boyunca fiiller Präteritum'dadır: "Der König hatte eine Tochter. Sie ging jeden Tag in den Wald." Türkçede masallar "-mış" ekiyle anlatılır; Almancada ise masalın sesi Präteritum'dur.

"sein", "haben" ve modal fiiller bu kuralın dışında kalır: onlar konuşmada da Präteritum'la söylenir ("war", "hatte", "konnte"). Güney Almanya, Avusturya ve İsviçre'de ise konuşma dili Präteritum'u neredeyse hiç kullanmaz; orada "Ich bin gestern müde gewesen" gibi cümleler de sık duyulur.

Präteritum'u tanımak

A2 düzeyinde bütün Präteritum biçimlerini üretmen gerekmez; okurken tanıman yeterlidir. Düzenli fiillerde tanıması kolaydır: kök + "-te", tıpkı modal fiillerde olduğu gibi. "machen → machte", "sagen → sagte", "wohnen → wohnte". Düzensiz fiillerde ise kök ünlüsü değişir ve "ich" ile "er" biçimleri ek almaz: "gehen → ging", "kommen → kam", "sehen → sah", "finden → fand", "geben → gab".

Bu biçimlerin ayrıntılı çekimini B1'de ayrıca göreceğiz. Şimdilik bir gazete başlığında ya da bir hikâyede "ging", "kam", "fand" gördüğünde bunların geçmiş zaman olduğunu ve Perfekt'teki karşılıklarını hatırlayabilmen yeterli.

Konuşmada kısalan kelimeler

Günlük konuşmada birkaç kelime düzenli olarak kısalır ve mesajlarda da bu biçimler yazılır. "ich habe" çoğu zaman "ich hab" olur, "ich gehe" "ich geh" olur: fiilin sonundaki "-e" düşer. "es gibt" ve "wie geht es" sona bir "s" yapışarak "gibt's", "wie geht's" biçimini alır. Belirsiz artikel de kısalır: "eine" → "'ne", "einen" → "'nen": "Hast du 'ne Minute?" (Bir dakikan var mı?). "gerade" (şu an) kelimesi "grad" olur.

Bu biçimleri anlamak zorundasın, çünkü her gün duyacaksın. Kullanmak ise tercih meselesidir: arkadaşlarınla konuşurken ve mesajlaşırken doğal duyulurlar, ama resmî bir metinde ya da sınavın yazma bölümünde tam biçimleri yazmak gerekir.

Konuşmanın küçük kelimeleri

Konuşmada cümleye yumuşaklık ya da duygu katan küçük kelimeler vardır; bunlara "dolgu kelimeleri" (Modalpartikeln) denir. En sık olanı "mal"dır ve bir isteği yumuşatır: "Komm mal her!" (Bir gel buraya!), "Warte mal!" (Bir dakika bekle!). Türkçedeki "bir" kelimesinin "Bir bakar mısın?" cümlesindeki işine benzer. "halt" ise "ne yapalım, öyle işte" anlamı katar: "Das ist halt so" (Öyle işte). Bu kelimeler yazıda, özellikle resmî metinlerde pek görülmez.

Konuşmada özne bazen düşer: "Weiß ich nicht" (Bilmiyorum), "Kenn ich" (Biliyorum onu). Mesajlarda da benzer bir kısalık görülür; kanca mesajındaki "Hab grad keine Zeit" cümlesinde de "ich" düşmüştü.

Yazışmanın kalıpları

Yazı dilinin en belirgin yeri resmî yazışmadır. Bir kuruma, bir ev sahibine ya da tanımadığın birine e-posta yazarken hitap ve kapanış kalıplıdır. Arkadaşa yazarken ise daha rahat kalıplar kullanılır ve kısaltmalar çok yaygındır: "LG" (Liebe Grüße, sevgiler), "vllt" (vielleicht, belki).

A1.44'te Goethe A1 sınavının yazma bölümünde "du" ile "Sie" biçimlerini aynı mesajda karıştırmamak gerektiğini görmüştün. Hitap ve kapanış da aynı tutarlılığı ister: "Sehr geehrte Frau Weber" diye başlayan bir e-posta "LG" ile bitmez.

Örnekler

Her örnekte cümlenin konuşmaya mı yazıya mı ait olduğunu söyle ve karşılığını düşün.

Beşinci ve altıncı örnekleri karşılaştır: ikisi de geçmişi anlatır, ama biri bir haberden, öbürü bir sohbetten gelir. Son örnekteki "zu meiner Rechnung" kalıbı A2.11'deki "zu" edatını Dativ ile kullanır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Ich habe eine Frage. Gibt es heute Kuchen?"
2. "Sie ist spät nach Hause gekommen."
3. "Sehr geehrter Herr Schulz," (eril hitapta "geehrter"; kapanış "Mit freundlichen Grüßen")
4. "Sehr geehrte Frau Weber, ich kann morgen nicht kommen, weil ich krank bin. Mit freundlichen Grüßen" (fiil sonda, kapanış resmî)
5. "Warte mal, ich komme gleich. LG" (ya da "Liebe Grüße")

Özet kartı

1. Konuşmada geçmiş = Perfekt; haber, roman, masal = Präteritum (Es war einmal …).
2. sein, haben, modal fiiller konuşmada da Präteritum: war, hatte, konnte; güneyde Präteritum daha da seyrek.
3. Präteritum'u tanı: düzenli kök + -te (machte), düzensizde ünlü değişir (ging, kam, sah, fand).
4. Konuşmada kısalır: ich hab, ich geh, gibt's, wie geht's, 'ne, grad; dolgu kelimeleri: mal, halt.
5. Resmî yazı: Sehr geehrte …, / Mit freundlichen Grüßen; arkadaşa: Liebe …, / LG.
6. Konuşmadaki "weil + fiil ikinci" yazıya geçmez; yazıda fiil sonda.

Sonraki derse köprü

Resmî yazışmanın kalıplarını gördün; sıradaki derste bunları gerçek bir işe koşacağız: seyahat. Bir otelde oda ayırtmayı, resepsiyonda giriş yapmayı ("einchecken"), odadaki bir sorunu bildirmeyi ve tren ya da uçak yolculuğunun temel kelimelerini göreceğiz. Bir otele yazacağın rezervasyon e-postası, bu dersteki "Sehr geehrte Damen und Herren" kalıbıyla başlayacak.