Dönüşlü fiiller (sich waschen, sich freuen)

Kanca

A1.2'de biriyle tanıştığında "Freut mich!" (Memnun oldum!) demeyi öğrenmiştin. O zaman bu kısa cümleyi bir kalıp olarak ezberledin. Şimdi bir arkadaşın hafta sonu seni ziyarete geleceğini söylüyor ve sen sevincini tam cümleyle anlatmak istiyorsun: "Ich freue!" Arkadaşın gülüyor: "Du meinst: Ich freue mich!" Cümlenin sonunda bir kelime eksikti ve o kelime, yıllardır söylediğin "Freut mich" kalıbının içinde zaten saklıydı.

"Ich freue mich" cümlesi kelimesi kelimesine "Ben kendimi sevindiriyorum" demektir. Almancada bazı fiillerde eylem öznenin kendisine döner ve bunu bir zamir gösterir. Türkçe aynı işi çoğu zaman fiilin içine yerleştirilmiş bir ekle yapar: "yıkamak" ile "yıkanmak" arasındaki fark "-n-" ekidir. Almancada ise bu ek fiilden ayrılır ve cümlede ayrı bir kelime olarak durur: "sich".

Anlatım

Dönüşlü zamir: mich, dich, sich

Dönüşlü zamir (Reflexivpronomen), eylemin özneye döndüğünü gösterir. Akkusativ biçimleri A1.25'te öğrendiğin zamirlerle neredeyse aynıdır; tek yeni kelime üçüncü şahıslar ve kibar "Sie" için kullanılan "sich" kelimesidir.

Dikkat edilecek iki nokta var. Birincisi, "Sie" (siz) ile konuşurken dönüşlü zamir büyük harfle yazılmaz: "Setzen Sie sich, bitte" (Oturun, lütfen). İkincisi, "sich" yalnızca özneye döner. "Er wäscht sich" cümlesinde adam kendini yıkar; "Er wäscht ihn" cümlesinde ise başka birini, örneğin çocuğunu yıkar.

Seçmeli ve zorunlu dönüşlüler

Bazı fiiller hem dönüşlü hem de normal nesneyle kullanılabilir. "waschen" böyledir: "Ich wasche mich" (Yıkanıyorum), "Ich wasche das Auto" (Arabayı yıkıyorum). "anziehen" (giymek, giydirmek) de öyle: "Ich ziehe mich an" (Giyiniyorum), "Ich ziehe das Kind an" (Çocuğu giydiriyorum). Bu fiillerde Türkçe ile Almanca aynı ayrımı yapar; Türkçe "-n-" ekini fiile koyar, Almanca "mich" kelimesini cümleye.

Bazı fiiller ise yalnızca dönüşlü kullanılır; "sich" olmadan anlamsız ya da yanlış olur. En sık olanları aşağıdaki tabloda görüyorsun.

Türkçede bu fiillerin çoğunun nesnesi yoktur: "sevinmek", "acele etmek", "dinlenmek". Bu yüzden Türkçe konuşan öğrenci zamiri gereksiz bulur ve atlar. Bu fiilleri her zaman "sich" ile birlikte, tek bir kelime öbeği olarak ezberlemek en güvenli yoldur.

Zamirin yeri

Dönüşlü zamir, cümlede çekimli fiilin hemen arkasına yerleşir. Özne başta ise sıra şöyledir: "Ich freue mich." Başka bir öğe başa geçerse A1.16'daki kural gereği özne fiilin arkasına gelir ve zamir onu izler: "Heute freue ich mich." Soru cümlesinde de aynı şey olur: "Freust du dich?" Emir kipinde zamir fiilin arkasında durur: "Beeil dich!", "Beeilen Sie sich!"

Yan cümlede çekimli fiil sona gittiği için zamir öznenin hemen arkasında kalır: "Ich bin müde, weil ich mich nicht ausruhe." Modal fiilli cümlede zamir modalin arkasına gelir, mastar sona gider: "Ich muss mich beeilen" (Acele etmem lazım).

Perfekt'te hep haben

Dönüşlü fiillerin Perfekt'i her zaman "haben" ile kurulur, çünkü zamir bir nesne gibi davranır. "Ich habe mich gefreut" (Sevindim). "Ich habe mich erkältet" (Üşüttüm). A2.24'te "Ich bin erkältet" cümlesini görmüştün; o bir durumu anlatır. "Ich habe mich erkältet" ise olayı anlatır: bir noktada üşüttün. İki cümle de doğrudur, ama yardımcı fiil farklıdır.

Vücut kelimeleriyle: mir, dir

A2.23'teki vücut kelimelerini dönüşlü fiillerle birlikte kullanınca küçük bir değişiklik olur. Cümlede yıkanan ya da fırçalanan şey artık bir vücut bölümü olduğu için Akkusativ yeri ona geçer; kişi Dativ olur. "Ich wasche mir die Hände" (Ellerimi yıkıyorum). "Ich putze mir die Zähne" (Dişlerimi fırçalıyorum). Dativ dönüşlü zamirler yalnızca "ich" ve "du" için farklıdır: "mir", "dir". Diğer şahıslarda aynıdır: "Er wäscht sich die Hände."

Türkçede "ellerimi" kelimesindeki iyelik eki sahibini gösterir. Almanca bunun yerine Dativ zamirini ve belirli artikeli kullanır: "mir die Hände", "meine Hände" değil. "Ich wasche meine Hände" da anlaşılır, ama günlük konuşmada "mir die Hände" çok daha doğal duyulur.

Örnekler

Her örnekte dönüşlü zamiri bul ve özneye uyup uymadığını kontrol et.

Beşinci örnekte iki dönüşlü fiil yan yana durur ve ikincisi ayrılabilen bir fiildir: "sich anziehen" → "ziehe mich an". Son örnekte Akkusativ yerini "die Zähne" aldığı için zamir Dativ'dir: "mir".

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Du freust dich." "Wir setzen uns." "Sie fühlt sich nicht gut."
2. "Heute ziehe ich mich schnell an."
3. "Er hat sich beeilt."
4. "Ich wasche mir die Hände." (Akkusativ yerini "die Hände" aldığı için zamir Dativ)
5. "Beeil dich! Putz dir die Zähne und zieh dich an."

Özet kartı

1. Dönüşlü zamir eylemi özneye döndürür: mich, dich, sich, uns, euch, sich; "Sie" ile de küçük harfle "sich".
2. Türkçedeki "-n-" eki (yıka-n-mak) Almancada ayrı bir kelimedir: sich waschen.
3. Zorunlu dönüşlüler "sich" ile ezberlenir: sich freuen, sich beeilen, sich fühlen, sich erkälten, sich ausruhen, sich setzen.
4. Zamir çekimli fiilin hemen arkasında: Heute freue ich mich; yan cümlede öznenin arkasında: weil ich mich freue.
5. Perfekt her zaman haben ile: Ich habe mich erkältet; Wir haben uns beeilt.
6. Vücut bölümüyle Dativ: Ich wasche mir die Hände; Du putzt dir die Zähne.

Sonraki derse köprü

Bedenle ilgili kelimeleri ve fiilleri tamamladın; şimdi geçmişi anlatmanın ikinci yolu olan Präteritum'a geçiyoruz. A1.42'de "war" ve "hatte" biçimlerini öğrenmiştin; modal fiiller de geçmişte çoğu zaman aynı kısa biçimle söylenir: "Gestern konnte ich nicht schlafen" (Dün uyuyamadım), "Wir mussten lange warten" (Uzun süre beklemek zorunda kaldık). Sıradaki derste "können", "müssen", "wollen", "dürfen", "sollen" fiillerinin geçmiş biçimlerini ve neden Perfekt yerine bu biçimlerin tercih edildiğini göreceğiz.