weil: fiil sona gidiyor!

Kanca

Bir iş görüşmesinde neden Almanya'ya geldiğin soruluyor: "Warum sind Sie nach Deutschland gekommen?" Sen A2.19'daki "denn" yapısını hatırlıyorsun, ama bir soruya "Denn …" ile başlanmadığını da biliyorsun. Bu yüzden "weil" kelimesini seçiyorsun ve cümleni kuruyorsun: "Weil ich habe hier eine gute Stelle gefunden." Görüşmeci anlıyor, ama cevabını kendi cümlesiyle toparlıyor: "Weil Sie hier eine gute Stelle gefunden haben. Sehr schön." Kelimelerin hepsi aynıydı; yalnızca "habe" ve "haben" kelimesinin yeri değişmişti. "weil" cümlesinde çekimli fiil cümlenin en sonuna gider.

A1.16'dan beri Almancanın altın kuralıyla çalışıyorsun: çekimli fiil ikinci kutuda. Bu derste bu kuralın en önemli istisnasıyla, yan cümleyle tanışacağız; soru ve emir cümlelerinde fiilin başa geçtiğini zaten biliyorsun. Bu istisna Türkçe konuşan için çoğu zaman en kolay kuraldır, çünkü Türkçede fiil zaten cümlenin sonundadır. G.6'da bu benzerlikten kısaca söz etmiştik; şimdi onu ayrıntılı olarak çalışacağız.

Anlatım

Yan cümle: fiil en sonda

"weil" (çünkü, -dığı için) bir yan cümle başlatır. Yan cümle, tek başına tam bir anlam taşımayan, bir ana cümleye bağlı olan cümledir. Almancada yan cümlenin en önemli özelliği, çekimli fiilin cümlenin en sonuna gitmesidir: "Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin" (Hasta olduğum için evde kalıyorum). Ana cümlede "bleibe" ikinci kutudadır; yan cümlede "bin" en sondadır.

A2.19'daki "denn" ile karşılaştır: "denn ich bin krank" ama "weil ich krank bin". İki cümle aynı anlamı taşır, ama "denn" sırayı değiştirmez, "weil" ise fiili sona gönderir. Türkçedeki "hasta olduğum için" yapısında da fiil ("ol-") sondadır; bu yüzden "weil" cümlesi Türkçe kuruluşa daha yakındır.

Modal, Perfekt ve ayrılabilen fiiller

Cümlede iki fiil parçası varsa, ikisi de sona gider ve çekimli olan en sonda durur. Modal fiillerde mastar önce, modal sonra gelir: "weil ich heute arbeiten muss" (bugün çalışmam gerektiği için). Perfekt'te Partizip II önce, yardımcı fiil sonra gelir: "weil ich viel gearbeitet habe" (çok çalıştığım için). Kancadaki "gefunden haben" de bu kurala göre dizilmişti.

Ayrılabilen fiiller yan cümlede ayrılmaz; önek ve fiil tek parça olarak sona gider: "Ich bin müde, weil ich um fünf aufstehe" (Saat beşte kalktığım için yorgunum). A1.22'de ayrılabilen fiilin yalnızca çekimli olarak ikinci kutuda durduğunda ayrıldığını görmüştün; yan cümlede fiil ikinci kutuda olmadığı için ayrılmaz.

Yan cümle başa geçerse: fiil – virgül – fiil

Yan cümle ana cümlenin önüne de gelebilir: "Weil ich krank bin, bleibe ich zu Hause." Bu durumda bütün yan cümle ana cümlenin birinci kutusunu doldurur. Altın kural gereği ana cümlenin çekimli fiili hemen arkasından, ikinci kutuya gelir ve özne onun arkasına geçer. Ortaya karakteristik bir desen çıkar: fiil – virgül – fiil ("bin, bleibe").

Türkçede de neden çoğu zaman başa gelir: "Hasta olduğum için evde kalıyorum." Ama Türkçede ana cümlenin öznesi fiilden önce gelir. Almancada yan cümle birinci kutuyu doldurduğu için özne yer değiştirir: "Weil ich krank bin, bleibe ich zu Hause", "… , ich bleibe zu Hause" değil.

Soruya cevap: Weil …

A2.19'da "denn" ile bir soruya tek başına cevap verilmediğini söylemiştik. "weil" ise bunu yapabilir; "Warum?" sorusunun en doğal cevabı bir "weil" yan cümlesidir: "Warum lernst du Deutsch? – Weil ich in Deutschland studieren möchte" (Neden Almanca öğreniyorsun? – Almanya'da okumak istediğim için). A1.17'de soru kelimelerini öğrenirken bu cevabı kalıp olarak görmüştün.

Günlük konuşmada bazen "weil" arkasından fiilin ikinci sırada kaldığı cümleler duyarsın: "weil ich hab keine Zeit". Bu kullanım konuşma dilinde yaygınlaşmıştır, ama standart dilde, yazıda ve sınavlarda doğru kabul edilmez. Kendi cümlelerinde fiili her zaman sona koy.

Örnekler

Her örnekte yan cümlenin çekimli fiilini bul ve sonda olduğunu kontrol et.

Dördüncü ve yedinci örneklerde yan cümle baştadır ve ana cümlenin fiili hemen virgülden sonra gelir: "regnet, fahren" ve "hat, komme". Altıncı örnekte Perfekt'in iki parçası sondadır ve çekimli "hat" en sondadır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Ich gehe früh ins Bett, weil ich müde bin."
2. "Wir bleiben zu Hause, weil wir lernen müssen."
3. "Weil ich keinen Kaffee mag, trinke ich Tee."
4. "Er kommt nicht, weil er keine Zeit hat."
5. "Warum kommst du nicht? – Weil ich viel arbeiten muss."

Özet kartı

1. "weil" bir yan cümle başlatır; çekimli fiil en sona gider: …, weil ich krank bin.
2. denn (fiil 2. kutuda) ile weil (fiil sonda) aynı anlamı taşır: denn ich bin krank / weil ich krank bin.
3. İki fiil parçasında çekimli olan en sonda: weil ich arbeiten muss, weil ich gearbeitet habe.
4. Ayrılabilen fiil yan cümlede ayrılmaz: weil ich früh aufstehe.
5. Yan cümle başta ise: fiil – virgül – fiil: Weil ich krank bin, bleibe ich zu Hause.
6. "Warum?" sorusuna "Weil …" ile tek başına cevap verilebilir; yan cümle her zaman virgülle ayrılır.

Sonraki derse köprü

"weil" ile ilk yan cümleni kurdun ve fiilin sona gittiğini gördün. Sıradaki derste aynı kuralı izleyen ikinci bir bağlaca geçeceğiz: "dass" (-dığını, -dığı). "Ich glaube, dass er recht hat" (Onun haklı olduğunu düşünüyorum), "Ich weiß, dass du müde bist" (Yorgun olduğunu biliyorum). Bir düşünceyi, bir bilgiyi ya da bir duyguyu aktaran bu yapının Türkçedeki "-dığını" ekiyle ne kadar benzeştiğini orada göreceksin.