und, aber, oder, denn, sondern

Kanca

Bir iş arkadaşın neden yemeğe gelmediğini soruyor. Sen nedenini söylemek istiyorsun ve "çünkü" karşılığı olan "denn" kelimesini kullanıyorsun: "Ich bin nicht gekommen, denn habe ich viel gearbeitet." Arkadaşın anlıyor, ama gülümseyerek düzeltiyor: "Du meinst: denn ich habe viel gearbeitet." Sen "dann" (sonra) kelimesinden sonra fiilin öne geçtiğini öğrenmiştin ve aynı kuralı "denn" için de uygulamıştın. Ama "denn" bir bağlaçtır ve arkasındaki cümlenin sırasını hiç değiştirmez.

Kısa cümleleri birleştirmek, konuşmanı daha doğal ve daha akıcı yapar. Bu modülde cümleleri bağlamanın iki yolunu göreceğiz: sırayı değiştirmeyen bağlaçlar ve fiili cümlenin sonuna gönderen bağlaçlar. İlk grup en kolayıdır ve beş kelimeden oluşur: "und", "aber", "oder", "denn", "sondern". Bu derste bu beş bağlacın anlamlarını, cümledeki yerlerini ve virgül kurallarını çalışacağız.

Anlatım

Sıfır kutu: bağlaç sıra saymaz

A1.16'da "und", "aber" ve "oder" kelimelerinin iki cümleyi birleştirirken sıra saymadığını söylemiştik. Bu beş bağlaç için kural aynıdır: bağlaç iki cümlenin arasında, kutuların dışında durur. Arkasından gelen cümle, bağlaç hiç yokmuş gibi olağan sırasıyla kurulur: birinci kutuda özne ya da başka bir öğe, ikinci kutuda çekimli fiil.

Bu bağlaçların durduğu yere dil bilgisinde "sıfır kutu" (Position 0) denir. "Ich bin müde, aber ich gehe noch einkaufen" (Yorgunum ama yine de alışverişe gidiyorum). "aber" sıfır kutudadır; ardından "ich" birinci, "gehe" ikinci kutuya gelir. Beşini birden akılda tutmak için baş harflerinden oluşan "ADUSO" kısaltması işe yarar: aber, denn, und, sondern, oder.

und ve oder: ekleme ve seçenek

"und" (ve) iki bilgiyi yan yana koyar, "oder" (ya da) iki seçenek sunar. İki cümlenin öznesi aynıysa, ikinci cümlede özne ve hatta A2.5'te gördüğün gibi aynı yardımcı fiil düşebilir: "Ich stehe auf und dusche" (Kalkıyorum ve duş alıyorum). "Wir können ins Café gehen oder zu Hause bleiben" (Kafeye gidebiliriz ya da evde kalabiliriz).

Soru sorarken "oder" iki seçenek arasında kalmayı anlatır: "Trinkst du Tee oder Kaffee?" (Çay mı içersin, kahve mi?). Cümlenin sonuna eklenen "oder?" ise Türkçedeki "değil mi?" sorusunun karşılığıdır: "Du kommst morgen, oder?" (Yarın geliyorsun, değil mi?).

aber ve sondern: iki tür "ama"

"aber" (ama) iki bilgi arasında bir karşıtlık kurar; iki bilgi de doğrudur: "Die Wohnung ist klein, aber schön" (Daire küçük ama güzel). "sondern" (bilakis) ise A1.37'de gördüğün gibi yalnızca olumsuz bir ifadeden sonra gelir ve yanlış bilginin yerine doğrusunu koyar: "Das ist nicht meine Tasche, sondern die Tasche von Ayşe" (Bu benim çantam değil, Ayşe'nin çantası). Kısa bir kontrol: ilk cümlede "nicht" ya da "kein" var ve ikinci cümle birincinin yerini alıyorsa "sondern", yoksa "aber".

"aber" bağlaç olarak iki cümlenin arasında durabileceği gibi, cümlenin içinde bir zarf olarak da kullanılabilir: "Ich habe aber keine Zeit" (Ama vaktim yok). Bu kullanımda "aber" kutu sayar ve orta alanda durur.

denn: çünkü, ama sıra değişmeden

"denn" (çünkü) bir nedeni bildirir ve arkasındaki cümle olağan sırasıyla kurulur: "Ich bleibe zu Hause, denn ich bin krank" (Evde kalıyorum, çünkü hastayım). Türkçedeki "çünkü" de arkasına tam bir cümle alır ve bu yönüyle "denn" Türkçeye çok yakındır.

Bir sonraki derste aynı anlamı taşıyan ama çok farklı davranan "weil" kelimesini göreceğiz. "weil" fiili cümlenin sonuna gönderir; "denn" göndermez. Bu farkı şimdiden aklında tut: "denn ich bin krank", ama "weil ich krank bin". "denn" ayrıca biraz daha yazı diline yakındır; bir soruya tek başına cevap verirken kullanılmaz. "Warum?" sorusuna "Denn ich bin krank" diye cevap verilmez; bu konuyu da bir sonraki derste açacağız.

Virgül kuralları

"aber", "denn" ve "sondern" bağlaçlarından önce her zaman virgül konur: "Ich komme, aber später." "und" ve "oder" ile birleşen iki tam cümle arasında ise virgül isteğe bağlıdır; aynı özneyle kurulan kısa cümlelerde çoğu zaman konmaz: "Ich koche und du spülst" ya da "Ich koche, und du spülst". Türkçede de "ama" ve "çünkü" öncesinde çoğu zaman virgül kullanılır; bu yönüyle alışkanlığın sana yardım eder.

Örnekler

Her örnekte bağlaçtan sonraki cümlenin birinci ve ikinci kutusunu bul.

İkinci ve sekizinci örneklerde "denn" sıfır kutudadır ve arkasındaki cümle "ich bin", "es regnet" diye olağan sırasıyla başlar. Beşinci örnekte iki cümlenin öznesi aynı olduğu için "ich" ikinci kez söylenmez.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Das Hotel ist teuer, aber es ist sehr schön."
2. "Ich lerne Deutsch, denn ich möchte in Deutschland arbeiten."
3. "Ich trinke keinen Kaffee, sondern Tee." (olumsuzdan sonra düzeltme) "Ich trinke Kaffee, aber nur morgens." (karşıtlık)
4. "Wir bleiben zu Hause, denn es regnet."
5. "Heute Abend gehen wir nicht ins Restaurant, sondern ins Theater."

Özet kartı

1. ADUSO: aber, denn, und, sondern, oder; sıfır kutuda durur, arkadaki cümle olağan sırasıyla kurulur.
2. und: ve; aynı özneyle özne düşebilir: Ich stehe auf und dusche.
3. oder: ya da; cümle sonunda "oder?" = değil mi?
4. aber: karşıtlık; sondern: olumsuzdan sonra doğrusu (nicht …, sondern …).
5. denn: çünkü; fiil sona gitmez (denn ich bin krank); tek başına cevap başlatmaz.
6. Virgül: aber, denn, sondern'den önce her zaman; und ve oder'den önce isteğe bağlı.

Sonraki derse köprü

"denn" ile verdiğin nedenlerde arkadaki cümle hep olağan sırasıyla kuruldu. Sıradaki derste aynı anlamı taşıyan "weil" kelimesini öğreneceğiz ve Almancanın en önemli kurallarından biriyle ilk kez karşılaşacağız: yan cümlede çekimli fiil cümlenin en sonuna gider. "Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin." Türkçede fiilin zaten sonda durduğunu düşünürsen, bu kural sana belki de ilk kez tanıdık gelecek.